علیاحمد جلالی، وزیر داخلۀ پیشین افغانستان و استاد روابط بینالملل در دانشگاه دفاع ملی آمریکا، در مقالۀ تازهاش «ابوریحان بیرونی و محیط ژئوپولیتیکی عصر او» زندگی یکی از بزرگترین دانشمندان جهان اسلام را در بستر سیاسی زمانهاش بررسی کرده است. پرسش آغازین مقاله این است: انسانها تاریخ را میسازند یا تاریخ انسانها را؟ پاسخ جلالی این است که هر دو، همزمان و در پیوند با یکدیگر.
بیرونی در سال ۹۷۳ میلادی در خوارزم زاده شد؛ زمانی که خلافت عباسی رو به افول بود و دودمانهای محلی رقیب، طاهریان، صفاریان، سامانیان، غزنویان و غوریان، بر سر قدرت و قلمرو میجنگیدند. به نوشتۀ جلالی، در چنین محیطی دانش و دانشمند به حمایت دربار وابسته بود و هر آشفتگی سیاسی، موجی از مهاجرت و سرگردانی اهل علم میآفرید. بیرونی خود در ۲۳ سالگی ناگزیر خوارزم را ترک کرد و سالها میان بخارا، ری و گرگان سرگردان بود؛ «الآثار الباقیه» را در گرگان نوشت و به قابوس وشمگیر پیشکش کرد.
پربارترین دورهاش پس از ۱۰۱۷ آغاز شد، هنگامی که با سقوط خوارزم به دست سلطان محمود، به دربار غزنه راه یافت. جلالی غزنۀ محمود را درباری میداند که همزمان ماشین جنگی یک امپراتوری گسترده و کانون شعر و دانش بود. بیرونی در سایۀ همین دربار به هند سفر کرد و «تحقیق ما للهند» (۱۰۳۰) را نوشت؛ اثری که به گفتۀ مقاله، از روایت تاریخیِ صرف فراتر میرود و روشی انتقادی و بیطرفانه در مطالعۀ یک تمدن بیگانه پیش میگیرد. «القانون المسعودی» را نیز در روزگار سلطان مسعود به او پیشکش کرد.
مقاله در پایان بر میراث بیرونی درنگ میکند: انصاف و ذهن باز او در بررسی باورهای دیگران، ستایش ادوارد زاخائو از جایگاهش در نجوم، و اینکه سدهها گذشت تا آثارش دوباره جدی گرفته شد. امروز نام او بر یکی از حفرههای ماه و بر سیارک ۹۹۳۶ نقش بسته است؛ دانشمندی که به تعبیر مقاله، درخشانترین کشفیاتش برای بیشتر دانشمندان روزگار خودش فهمناپذیر بود.




