در کابلِ ۱۹۱۵، در کرانۀ جنوبی دریا، محلهای بود که آفتاب بهسختی به آن میرسید: چنداول. ظفرحسن آیبک، که سالها در آن شهر زیست، چنداول را تاریکترین محلههای کابل میخواند؛ کوچههایی چنان تنگ و پوشیده که بخشهایی از آن زیر خانهها و دالانها میگذشت و رهگذر در روشنایی روز هم در سایه راه میرفت.
چنداول خانهٔ قزلباشهای کابل بود؛ شیعیانی که از روزگار نادر افشار در این شهر مانده بودند و در دربار و ادارههای دولت جای داشتند. به نوشتۀ آیبک، همین محله با همۀ تاریکی کوچههایش، از آبادترین و پرجنبوجوشترین بخشهای شهر بود؛ بازارها و سرایهایش پر بود و زندگی در آن، زیر سقفی از خانههای بههمچسبیده، جریان داشت.
تاریکی چنداول تصادفی نبود؛ معماری شهر کهن چنین بود: خانهها برای امان از گرمای تابستان و سرمای زمستان و برای امنیت، به هم تکیه داده بودند و کوچه بیشتر دالانی بود میان دیوارها. آیبک میگوید بیگانهای که نخستین بار پا به چنداول میگذاشت، گمان میکرد وارد شب شده است، هرچند نیمروز بود.
چنداول امروز هم نام و جای خود را در کابل نگه داشته است؛ گزارش آیبک از آن، تصویری است از شهری که دیگر نیست: شهری از گل و چوب و سایه.
منبع: خاطرات ظفرحسن آیبک، ترجمه و تحشیۀ فضلالرحمن فاضل، کتاب کابل، ۱۴۰۳




