بیش از یک قرن از کارزارهای خونین عبدالرحمان‌خان علیه هزاره‌ها (۱۸۹۱ تا ۱۸۹۳) می‌گذرد، اما بحث بر سر ابعاد آن فاجعه هنوز زنده است. دکتر نوراحمد خالدی، رئیس انجمن تاریخ افغانستان و نویسندۀ «تاریخ ژنتیکی افغانستان»، در مقاله‌ای با عنوان «وقتی احصائیه ادعا را رد می‌کند» کوشید با یک مدل رشد جمعیت نشان دهد که از دست رفتن ۶۰ درصد جمعیت هزاره‌ها در آن دوره از نظر حسابی ناممکن است. علی امیری، فیلسوف و استاد پیشین دانشگاه ابن‌سینا، پیش‌تر پاسخ او را داده بود. اینک عباس فراسو، نویسنده و پژوهشگر، در یادداشتی بلند با عنوان «انکار تاریخ با زبان احصائیه و بازتولید جهالت تاریخی» همان مقاله را از بنیاد روش‌شناختی و تاریخی به نقد کشیده است.
خالدی چه می‌گوید؟
خالدی استدلالش را بر یک «نفوس بنیان‌گذار» بنا می‌کند: حدود یک‌هزار کودک که پس از حملۀ مغول به بامیان در ۱۲۲۰ میلادی برجا ماندند و هزاره‌ها از نسل آنان‌اند. او با نرخ رشد ثابت سالانۀ ۱٫۰۴ درصد، این نفوس را تا اواسط دهۀ ۱۸۸۰ به حدود یک میلیون می‌رساند و با تکیه بر برآورد مونت‌ستوارت الفینستون در ۱۸۱۰ — که ازبک‌ها، ترکمن‌ها و هزاره‌ها را روی هم ۱٫۲ میلیون نفر شمرده بود — نتیجه می‌گیرد که کاهش ۶۰ درصدی جمعیت هزاره‌ها با این حساب نمی‌خواند. در بخش تاریخی، جنگ‌های عبدالرحمان با هزاره‌ها را جزئی از روند معمول «دولت‌سازی» قرن نوزدهم می‌خواند، هم‌ردیف سرکوب شینواری‌ها و غلزایی‌ها؛ و در پایان از تردید در خشونت تاریخی به سیاست پناهندگی استرالیا می‌رسد و فعالیت مدافعان حقوق هزاره‌ها را «لابی‌گری» می‌نامد.
پاسخ فراسو: نخست، کلیشۀ نژادی
فراسو می‌نویسد بحث خالدی بر یک کلیشۀ نژادی بنا شده است: تقلیل یک ملت به فرزندان هزار کودک بازمانده از یک حمله. هویت‌های قومی پدیده‌هایی تاریخی و اجتماعی و پیچیده‌اند؛ در فرایند قرن‌ها تحول جمعیتی، فرهنگی و سیاسی شکل می‌گیرند و به نسل یک گروه یا فرد مشخص محدود نمی‌شوند. ارتباط هزاره‌ها با مغول‌ها فی‌نفسه عیب نیست؛ اما کار خالدی، به گفتۀ او، نه تاریخ‌نگاری است و نه جمعیت‌شناسی، بلکه بازتولید یک کلیشۀ عوامانه و همان جهالت تاریخی است.
دوم، مدلی که فرض‌هایش را به جای تاریخ می‌نشاند
به گفتۀ فراسو، خالدی خود را اهل آمار جا می‌زند، اما نه نگاه تحلیلی به داده‌ها دارد و نه مدل درستی. الفینستون مأمور کمپانی هند شرقی بریتانیا بود که در ۱۸۰۹ به پشاور سفر کرد؛ هرگز به هزاره‌جات نرفت و اطلاعاتش را از دیگران گرفت. چنین برآورد غیرمستقیمی را نمی‌توان سرشماری معتبر دانست — افغانستان حتی امروز سرشماری ندارد. از آن گذشته، او نرخ رشد را از همان دو سرِ فرضی مدل (جمعیت آغاز و برآورد امروز) تنظیم می‌کند و سپس همان نرخ را معیار داوری رویدادهای تاریخی قرار می‌دهد؛ و فرض رشد ثابت در طول هشت قرن از نظر روش‌شناسی دفاع‌پذیر نیست: میانگین رشد هشت قرن هیچ چیز دربارۀ تغییرات درون آن نمی‌گوید. جامعه‌ای می‌تواند دوره‌ای رشد سریع داشته باشد، دوره‌ای با کاهش شدید روبه‌رو شود و سپس دوباره برخیزد؛ از یک میانگین نمی‌توان نتیجه گرفت که فاجعه‌ای رخ نداده است.
سوم، ادعایی که جابه‌جا شده است
فراسو می‌نویسد اشتباه دیگر خالدی این است که اصل ادعا را تغییر می‌دهد. برآورد مشهور «۶۰ درصد» در منابع پژوهشی به مجموع هزاره‌هایی اشاره دارد که کشته شدند، به بردگی درآمدند یا از سرزمین خود آواره شدند، نه صرفاً کشته‌شدگان. او به جلد چهارم «سراج‌التواریخ» فیض‌محمد کاتب استناد می‌کند که از نابودی و بی‌جایی حدود چهارصد هزار خانوادۀ هزاره سخن می‌گوید — با چهار عضو برای هر خانواده، بیش از یک‌ونیم میلیون نفر. دربارۀ دقت این برآورد می‌توان بحث کرد؛ اما واقعیت کشتار، برده‌سازی، کوچ اجباری و مصادرۀ زمین تغییر نمی‌کند.
چهارم، «دولت‌سازی» یا تکفیر؟
به گفتۀ فراسو، انگیزۀ اصلی خالدی در بخش‌های بعدی نوشته‌اش روشن می‌شود: توجیه ماهیت خشونت عبدالرحمان. عبدالرحمان جنگ علیه هزاره‌ها را با تکفیر مذهبی و اعلام جهاد همراه کرد — کاری که در جنگ با شینواری‌ها و دیگران نکرد. فراسو از فتوای امیر نقل می‌کند: «قتل نفوس و تفریق جمعیت [هزاره] و تخریب بلاد ایشان عین جهاد و تقویت دین ربّ‌العباد است» و حتی توبۀ آنان نباید پذیرفته شود. حکومت با فرمان‌ها و اعلامیه‌های مذهبی نیرو از سراسر کشور فراخواند و مشارکت در جنگ را با وعدۀ زمین، غنیمت و اسیر تشویق کرد؛ زنان و کودکان به بردگی گرفته شدند، زمین‌ها مصادره و میان قبایل دیگر تقسیم شد و از خریدوفروش بردگان هزاره مالیات گرفته شد. این‌ها، به تأکید فراسو، ادعای فعالان نیست: «سراج‌التواریخ»، تاریخ رسمی دربار، خود این سیاست‌ها را ثبت کرده و در گزارش‌های استخباراتی آن دوران نیز آمده است. دولت‌سازی ممکن است زمینۀ تاریخی خشونت را توضیح دهد؛ توجیه آن نیست.
پنجم، از انکار گذشته تا خاموشی در برابر امروز
مهم‌ترین بخش نوشته، به گفتۀ خود فراسو، نتیجۀ سیاسی آن است: خالدی از زیر سؤال بردن خشونت تاریخی به تردید در آزار و تبعیض معاصر می‌رسد. حال آنکه هزاره‌ها زیر حاکمیت طا‌لبـ‌ـان از بسیاری از موقعیت‌های دولتی کنار گذاشته شده‌اند، فقه جعفری از نظام قضایی حذف شده، آموزش و مراسم مذهبی شیعیان با محدودیت جدی روبه‌روست و منازعات زمین و چراگاه و اخراج‌های اجباری امنیت و معیشت آنان را تهدید می‌کند؛ و حملات هدفمند داعش خراسان به مراکز آموزشی، مسجدها و محله‌های هزاره‌نشین در گزارش‌های سازمان ملل و نهادهای بین‌المللی مستند شده است. فراسو می‌نویسد خالدی در برابر همۀ این‌ها خاموش است و می‌کوشد بخشی از خشونت معاصر را به حضور برخی مهاجران هزاره در جنگ سوریه پیوند زند — حال آنکه کشتارهای مزارشریف و یکاولنگ سال‌ها پیش از جنگ سوریه رخ دادند و اعمال یک تشکیلات نظامی را نمی‌توان به یک جامعۀ قومی نسبت داد؛ چنین استدلالی بر منطق مسئولیت جمعی استوار است.
نتیجۀ فراسو این است که در ادبیات مربوط به نسل‌کشی و تبعیض، انکار یکی از مهم‌ترین عوامل پایداری خشونت است: «انکار خشونت و تبعیض، در واقع تأیید و تشویق خشونت و تبعیض علیه یک گروه قومی است.»
جمع‌بندی
در این مبادله دو سطح سخن از هم جداست. مدل خالدی بر دو لنگر استوار است که هیچ‌یک وارسی‌پذیر نیست: یک نفوس بنیان‌گذار افسانه‌ای و برآورد غیرمستقیم یک مأمور استعماری در بیش از دو قرن پیش؛ و چنان‌که پاسخ فراسو نشان می‌دهد، میانگین رشد هشت‌قرنه از نظر فنی نه می‌تواند فاجعۀ سه‌ساله‌ای را ببیند و نه رد کند. در سوی دیگر، هستۀ مستند سخن فراسو — فرمان‌های تکفیر، برده‌سازی، تقسیم زمین‌ها و مالیات بر فروش بردگان — در تاریخ رسمی خود دربار ثبت شده و مدل حسابی خالدی اساساً به آن نمی‌پردازد. با این همه، دقت علمی ایجاب می‌کند که خود رقم ۶۰ درصد نیز برآوردی ساخته‌شده بر گزارش‌های تاریخی دانسته شود، نه حاصل سرشماری؛ نکته‌ای که فراسو نیز می‌پذیرد. آنچه برآورد نیست، الگوی رفتاری است که اسناد دربار عبدالرحمان در برابر هزاره‌ها ثبت کرده‌اند.
