کتاب «دوسیۀ افغانستان» شاهزاده ترکی الفیصل، رئیس پیشین استخبارات عربستان سعودی، که در سال ۲۰۲۱ در لندن نشر شد، از معدود روایتهای دستاول یکی از بازیگران اصلی جنگ افغانستان در سالهای اشغال شوروی است؛ ناشر کتاب در معرفی رسمی خود، همین صحنهای را که این بخش از کتاب باز میگوید ــ گشودن درِ خانۀ کعبه به روی رهبران مجاهدین ــ نمونۀ فشردهای از دشواری کار با آن رهبران دانسته است. فردوس کاوش در ادامهٔ بازگوی نقل به مضمون خود از این کتاب، این بار صفحههای ۳۵ و ۳۶ فصل سوم، «زایش مجاهدین»، را بازگو کرده است؛ صفحههایی که از تلاشهای ناکام ریاض برای وحدت رهبران مجاهدین و از سوگندی در درون خانۀ کعبه سخن میگوید.
به روایت ترکی الفیصل، تلاشهای عربستان برای پدید آوردن وحدت سازمانی و رهبری میان مجاهدین، با آنکه کامیاب نبود، پیوسته ادامه داشت و او در هر سفرش به پاکستان مأمور بود که رهبران را به اتحاد فرا بخواند. کتاب میگوید سعودیها برای رسیدن به این هدف حتا به کارهای نامتعارف دست زدند: در ماه می ۱۹۸۲ رهبران مجاهدین را به مکه دعوت کردند و آنان را به درون خانۀ کعبه بردند؛ کاری بسیار نادر، زیرا خانۀ کعبه در روال معمول تنها سالی یک بار، پس از مراسم حج، برای شستوشو در حضور پادشاه یا نمایندهاش و مهمانان ویژه ــ که بیشتر سران کشورهای مسلماناند ــ گشوده میشود. ترکی دیوارهای درون کعبه را از مرمر و پوشیده از پردههای مزین به آیات قرآن وصف میکند و میگوید رهبران در آنجا سخت شگفتزده شدند، احساساتشان به جوش آمد، سر بر شانهٔ یکدیگر نهادند و گریستند و سوگند خوردند که اتحاد کنند و هرگز با هم نجنگند؛ اما هنوز از مکه بیرون نشده، در راه مدینه، در درون بس حاملشان به بحث و جدل پرداختند و خشم گرفتند و نزدیک بود با هم مشت و یخن شوند.
به گفتۀ کتاب، این ناکامی در وحدت، هماهنگی مؤثر عملیات نظامی بر ضد شوروی را ناممکن ساخت و پس از خروج شوروی، ارتش جنگ داخلی، ویرانی و هزینههای انسانی گسترده بر جای گذاشت. با این همه، ترکی روایت میکند که عملیات بر ضد شوروی، به رغم نبود اتحاد، مؤثر بود: در پایان سال ۱۹۸۱ مجاهدین در بخشهای زیادی از افغانستان توان راهاندازی عملیات چریکی یافته بودند و احمدشاه مسعود، نیروهای گلبدین حکمتیار، نیروهای مولوی خالص ــ از جمله مولوی جلالالدین حقانی ــ و فرمانده ذبیحالله در بلخ و پیرامون مزار شریف در میدان جنگ بسیار موفق ظاهر شدند؛ ذبیحالله، وابسته به تنظیم استاد برهانالدین ربانی و معلم پیشین یک مکتب، تقریباً هر روز از کشتهشدن نظامیان شوروی در عملیاتهایش گزارش میداد. داوری کتاب این است که روسها شناختی بسیار وارونه از جامعهٔ افغانستان داشتند و سیاستشان در این کشور ناشیانه و فاقد هوشمندی لازم بود. کاوش در یادداشت پایانی بازگوی خود نکتۀ درستی را گوشزد میکند: دو رویداد از هم جداست ــ در سال ۱۹۸۱، پس از نشست سران کشورهای مسلمان در طایف، رهبران در برابر کعبه تعهد به اتحاد کردند و در می ۱۹۸۲ در درون خانۀ کعبه سوگند خوردند ــ و شماری از یادداشتهای فیسبوکی این دو را با هم اشتباه نقل کردهاند.
در سنجش خنثی این روایت، هستهٔ آن با متن انگلیسی خود کتاب واژه به واژه سازگار است و صحنهٔ بس در راه مدینه را ناشر کتاب نیز در معرفی رسمی آن برجسته کرده است؛ چنددستگی مزمن تنظیمهای مجاهدین و ناکامی تلاشهای پیاپی برای وحدت آنها نیز در تاریخنگاریهای مستقل آن جنگ به فراوانی ثبت شده است. یک نکتۀ زمانی اما نیازمند دقت است: کتاب از «ملک فهد» سخن میگوید، حال آنکه در می ۱۹۸۲ فهد هنوز ولیعهد بود و تنها در ۱۳ جون ۱۹۸۲، پس از درگذشت ملک خالد، بر تخت نشست؛ عنوان «ملک» در روایت کتاب نامی پسینی است که خاطرهنویس بر شخصیت آن روزها نهاده است. فراتر از این جزئیت، این صفحات ــ مانند فصلهای پیشین کتاب ــ گواهی دستاول یکی از معماران سیاست سعودی در افغانستان است؛ ارزشش در همین دستاول بودن است و محدودیتش نیز در همان: روایت یک بازیگر ذینفع، که باید در کنار روایتهای دیگر خوانده شود.
شرح تصویر: هیئتی از مجاهدین افغانستان در دیدار با رئیسجمهور رونالد ریگان در دفتر بیضی کاخ سفید، ۲ فبروری ۱۹۸۳، چند ماه پس از سوگند وحدت رهبران در مکه؛ عکس از ویکیمدیا کامنز.




