ابوالقاسم لاهوتی (۱۲۶۴–۱۳۳۵ خورشیدی) شاعر کرمانشاهی بود که از ایران گریخت، در شوروی به بالاترین مقامهای فرهنگی رسید و نامش با سرنوشت زبان فارسی در آسیای میانه گره خورد: در تاجیکستان او را بنیانگذار ادبیات نوین میدانند و در بخشی از تاریخنگاری ایران، مجری سیاستی که تاجیکان را از خط و میراث فارسی برید.
لاهوتی در ۱۲۶۴ خورشیدی در کرمانشاه زاده شد. پدرش میرزا احمد الهامی، کفاش و شاعر، از درویشان اهل حق بود و او شعر را از خانه آموخت؛ نخستین شعرهایش در حبلالمتین و تربیت چاپ شد و در انقلاب مشروطه از فعالان آن بود. به ژاندارمری پیوست و تا درجۀ یاوری (سرگردی) رسید. در بهمن ۱۳۰۰، در تبریز شورش کرد و یازده روز شهر را در دست داشت؛ شورش که شکست خورد، از ارس گذشت و به شوروی پناه برد و در ایران غیاباً به اعدام محکوم شد.
در مسکو در دانشگاه کمونیستی زحمتکشان شرق درس خواند و از ۱۹۲۵ (۱۳۰۴ خورشیدی) در تاجیکستان ساکن شد. آنجا به مقامهایی رسید که کمتر مهاجری رسیده است: وزیر فرهنگ و هنر تاجیکستان شوروی شد، تئاتر و اپرای تاجیکستان را پایه گذاشت، معاون ماکسیم گورکی در هیئترئیسۀ کانون نویسندگان شوروی بود، سرود ملی جمهوری تاجیکستان شوروی (۱۹۴۶) را سرود و با همسرش شاهنامه را به روسی برگرداند. اپرای بزرگ خجند نام او را گرفت و خانهاش در دوشنبه موزه شد.
اما همان سالها، شوروی در آسیای میانه سیاستی را پیش میبرد که نتیجهاش تضعیف و انزوای زبان فارسی بود. در تقسیمبندی ملی ۱۹۲۴، بخارا و سمرقند — دو شهر بزرگ فارسیزبان — به جمهوری ازبکستان داده شد و تاجیکستان نخست خودمختار و از ۱۹۲۹ جمهوری جدا شد. زبان مردم این سرزمین، که تا آن روز فارسی خوانده میشد، رسماً «تاجیکی» و زبانی جدا از فارسی اعلام شد. سپس نوبت خط رسید: در ۱۹۲۳ خط فارسی سادهسازی شد، در ۱۹۲۹ الفبای لاتین جای آن را گرفت و در ۱۹۴۰ الفبای سیریلیک روسی تحمیل شد. در یک نسل، خط دو بار عوض شد؛ هر تغییر، دیواری بود میان نسل تازه و کتابهای پدرانشان. پژوهشگران تاریخ لاتینسازی در شوروی از هدفهای اعلامشدۀ آن سیاست چنین یاد میکنند: گسستن از گذشته، دور کردن مسلمانان شوروی از جهان اسلام و خط عربی و گسترش سواد با خطی سادهتر. سواد گسترش یافت، اما تاجیکان از خواندن رودکی و سعدی و بیدل به خط خودشان و از ادبیات زندهٔ ایران و افغانستان بریده شدند. پس از استقلال ۱۹۹۱ نیز کوشش برای بازگشت به خط فارسی به جایی نرسید و سیریلیک تا امروز مانده است؛ امروز در تاجیکستان هیچ نشریهای به خط فارسی چاپ نمیشود.
لاهوتی در این سیاست تماشاگر نبود. او از مروجان تغییر خط و از مجریان سیاست فرهنگی شوروی در تاجیکستان بود و با قلم و مقامش به ساختن هویت جداگانۀ «تاجیکی» یاری رساند. شروین وکیلی، در کتابی که دربارۀ او نوشته، لاهوتی را از مهرههای کلیدی استالین در سرکوب زبان فارسی و منسوخ کردن خط فارسی در آسیای میانه دانسته است. در برابر، پژوهشهای دانشگاهی دیگری یادآور شدهاند که نقش او در حفظ زبان فارسیزبانان منطقه را نیز نباید کوچک شمرد: او شعر فارسی را در قالبهای نو و در نهادهای رسمی شوروی زنده نگه داشت و ادبیاتی ساخت که هنوز ادبیات ملی تاجیکستان بر شانهاش ایستاده است.
پایان کارش نیز بخشی از همین داوری است. پس از مرگ استالین، در موج استالینزدایی مقامهایش را از دست داد، دوشنبه را ترک کرد و ده سال پایانی عمر را در مسکو گذراند؛ سعید نفیسی، که در سفرهای ۱۳۱۳ و ۱۳۲۴ او را در شوروی دیده بود، از دلتنگیاش برای ایران و گریهاش هنگام دیدار سخن گفته است. لاهوتی در ۲۵ اسفند ۱۳۳۵ در مسکو درگذشت و در گورستان نووودویچی به خاک سپرده شد؛ به ایران هرگز بازنگشت.
قهرمان یا خاین؟ اسناد، هر دو را نشان میدهند: شاعری بزرگ و نهادسازی که ادبیات یک ملت را ساخت، و در همان حال کارگزاری وفادار به قدرتی که آن ملت را از خط نیاکانش جدا کرد. داوری نهایی با خواننده است.
منابع: شروین وکیلی، «لاهوتی» (سخن سوم)، سوشیانس؛ ابوالقاسم لاهوتی، دانشنامۀ ویکیپدیا؛ «لاتینسازی در اتحاد شوروی»، ویکیپدیا؛ پژوهشنامۀ نقد ادبی و بلاغت، دانشگاه گیلان.




