ششمین یادداشت ایوب آروین در رشتهاش دربارۀ فیضمحمد کاتب، نمونهای از جلد سوم «سراجالتواریخ» (ص ۹۳۰) را بررسی میکند که به گفتۀ او میتواند «آینۀ تمامنمای زبان سراجالتواریخ» باشد؛ زیرا این نمونه با خود امیر حبیبالله خان پیوند دارد: روایت به خدمت گرفته شدن دختران بزرگان هزاره در حرم شاهی، در روزگاری که حبیبالله ولیعهد بود. کاتب در متن کتاب نوشته است که دختران محمدنبی خان بن محمدشفیع خان مالستانی و کاظم بیگ سرهنگان — که هر دو نسبت خواهرزادگی به محمدعظیم بیگ سهپای داشتند — با یک دختر خود او «در سلک خدمۀ حرم محترم شاهی منسلک گردیده به خدمت ذات ستودهصفات اعلیحضرت سراجالمله و الدین شرف اختصاص یافتند» و چنان «قرین اعزاز و اکرام و افتخار شدند» که فرمان شد برای پدران همۀ خدمۀ حرم شاهی پنجصد روپیه تنخواه سالیانه از دولت تعیین شود.
آروین اجزای این جمله را از هم باز میکند. واژۀ «سلک» — به معنای رشته و ردیف — پیوستن این دختران به خادمان حرم را به «منسلک شدن» بدل میکند و زنجیرهای از فعلهای رسمی و ساختهای غیرمستقیم، لحن دیوانی و تشریفاتی را چنان پررنگ میکند که به گفتۀ او «پوشش مخملینی برای رویدادی سخت فراهم میکند تا زمختی آن نرمتر به نظر آید». وارونهسازی معنا در همینجا رخ میدهد: بهجای فعل معلوم «اسیر گرفت» که عامل اسارت را مشخص کند، بیش از بیست واژه کنار هم چیده شدهاند تا اسارت نه اقدام اسیرگیرندگان، بلکه عملی داوطلبانه از جانب خود اسیران جلوه کند؛ اسارت در چهارچوب «خدمت» و خدمت در چهارچوب «شرف» بازنمایی شده و با «اعزاز و اکرام و افتخار» و فرمان تنخواه پدران تکمیل میشود؛ حتی خود فرمان نیز با ساخت غیرمستقیم «امر اعلیحضرت ممدوح به شرف اصدار پیوسته فرمان شد» بیان شده است. نام حبیبالله هیچجا نمیآید؛ او «ذات ستودهصفات اعلیحضرت سراجالمله و الدین» و «اعلیحضرت ممدوح» است و واژگانی چون «خدمه»، «حرم»، «محترم» و «شاهی» بر شأن و حرمت سلطنت تأکید میگذارند.
نتیجۀ آروین این است که پشت این زبان پرشکوه، اصل رویداد ثبت شده است: زنان و مردان هزاره را نهتنها سپاهیان و کارمندان دولت و افراد خودسر به بردگی کشیدند؛ خاندان سلطنتی نیز در آن دست داشت و خود حبیبالله، ولیعهد آن روز و پادشاه روزگار نگارش کتاب، شماری از دختران بزرگان هزاره را به تصرف خود درآورد. کاتب این را آشکارا ننوشت، اما جزئیاتش را در ساخت مجهول و عبارتپردازی دیوانی نوشت و — به تعبیر آروین — «به امضای خود حبیبالله خان رساند»؛ خوانندۀ آگاه میداند که این دختران خود از خانوادههایشان جدا نشدند و با رضایت خود به دربار نرفتند و از کنار هم گذاشتن جزئیات پراگنده، واقعیت پنهانشده در پس زبان رسمی را درمییابد.
در ارزیابی بیطرفانه، این نمونه از نمونهٔ پیشین رشته گویاتر است، زیرا ذینفعِ پردهپوشی در آن همان کسی است که کتاب را سفارش داده و صفحهصفحهاش را امضا کرده است؛ و همین نکته پرسش محوری رشته را تیزتر میکند: آیا زبان درباری در سراجالتواریخ فقط ابزار مشروعیتبخشی بود، یا کاتب آن را به ظرفی برای رساندن سند به آیندگان بدل کرد؟ داوری نهایی را خواننده با خود متن میکند.
شرح تصویر: برگی از متن چاپی جلد سوم سراجالتواریخ، همان بخشی که روایت پیوستن دختران بزرگان هزاره به خدمۀ حرم شاهی در آن آمده است.




