پروژۀ نگارش «سراجالتواریخ» از آغاز چالشی دوسویه بود: در یک سو امیر حبیبالله خان که روایتی رسمی از سلطنت خود، پدرش و دو خاندان سدوزایی و محمدزایی میخواست، موبهمو زیر نظر خودش؛ و در سوی دیگر فیضمحمد کاتب که میبایست هم دربار را راضی نگه دارد و هم به اصل بنیادی حرفهاش پایبند بماند: «مورخ باید متعصب و متملق و مکذب نباشد و واقعات را با خامۀ صدق و مطابق واقع نگار دهد». سومین یادداشت ایوب آروین در رشتهاش دربارۀ کاتب، سازوکار این رویارویی را شرح میدهد؛ رویاروییای که برای کاتب، که خود از هزارهها بود و میبایست کشتار آنان در دورۀ عبدالرحمان را بنویسد، میتوانست به بهای اخراج از دربار یا حتی جانش تمام شود.
به نوشتۀ آروین، این بازی با سانسور و مصادرۀ «تحفهالحبیب» آغاز شد: کاتب بیش از سه سال بر آن کتاب کار کرد و در ۱۳۲۲ قمری، هنگام نوشتن جلد سومش، کتاب مصادره شد و چندان سانسور خورد که هم هیئت سانسور و هم خود او به این نتیجه رسیدند که باید کنار گذاشته شود؛ اما کاتب از همین شکست آموخت که با هیئت سانسور چگونه بازی کند و از ۱۳۲۵ قمری نگارش سراجالتواریخ را آغاز کرد. روش کار چنین بود: کاتب در اتاقی در ارگ مینوشت و هر پاره از نوشتهاش را، که به حدود ۳۲ صفحه میرسید، به مولوی عبدالرؤف و میرزا عبداللطیف میسپرد؛ مولوی «الفاظ عربی» و میرزا «الفاظ، عبارات، مضامین و معانی فارسی» را بررسی، تأیید و امضا میکردند، بر مطالب قابل حذف خط میکشیدند و گاه چیزی میافزودند یا تغییر میدادند. سپس نسخه به دست امیر میرسید؛ او شبها آن را میخواند، خود نیز خط میزد، میافزود و تغییر میداد و پس از «حک و اصلاح» در حاشیه تأیید میکرد و دستور چاپ میداد. پارههای جلد سوم به ۹۴ رسید و بسیاری از این افزایشها، کاهشها و تغییرها با امضای امیر و دو دبیر در پای پارهها باقی مانده است.
آروین دو چالش بزرگ این مسیر را نیز باز میگوید. یک بار امیر کتاب را برای «حک و اصلاح لغات و عبارات» به محمود طرزی سپرد؛ طرزی بیش از یک سال آن را نزد خود نگه داشت و سپس، بدون حضور کاتب، اعتراضاتش را به امیر پیشکش کرد. امیر آن اصلاحات را «غرضآلود» دانست، کاتب و طرزی را به مناظره فراخواند و به نوشتۀ کاتب، طرزی در برابر پاسخهای او «ساکت ایستاد» و امیر دستور داد کار ادامه یابد. بار دیگر، گروهی از مقامهای بلندپایه — از قاضیالقضات سعدالدین خان تا خوشنویسان و منشیان حضور — مأمور بررسی «صحت و سقم واقعات» کتاب شدند و اعتراضات سعدالدین خان نیز به مناظرهای دیگر انجامید که پایانش باز مأموریت دوبارۀ کاتب بود. این مردان کمقدرت نبودند: عبداللطیف منشی حضور و «دست و زبان امیر» شمرده میشد، طرزی پدرزن دو پسر امیر و نظریهپرداز و مسئول رسانهای سلطنت بود و سعدالدین خان طرف مشورت امیر. به نوشتۀ آروین، طرزی و سعدالدین خان بارها کوشیدند مانع کار کاتب شوند یا مسئولیت نگارش را خود به دست گیرند و سرانجام امیر زیر فشار آنان به نابودی جلد سوم تن داد؛ اما تا آن زمان، کاتب کتاب را با تأیید و امضای خود دربار تا چاپ رسانده بود.
در ارزیابی بیطرفانه، اهمیت این سازوکار در آن است که محتوای بازماندۀ سراجالتواریخ را نمیتوان نوشتۀ پنهانی یک دبیر دانست: هر صفحه از زیر دست دو بازبین و چشم خود امیر گذشته و امضای آنان را دارد. پرسش بعدی رشته این است که در چنین نظارتی، اطلاعات حساس با چه شگردهایی در متن ماند؛ موضوع یادداشت آینده.
شرح تصویر: برگ تأیید هیئت سانسور بر جلد دوم سراجالتواریخ، با دستخطهای مولوی عبدالرؤف و میرزا عبداللطیف و تأیید نهایی امیر حبیبالله.




