سلسلۀ «گفتوگو»
رکود ادبی سدۀ سیزدهم و پیروی از بیدل
گفتوگوی دکتر محییالدین مهدی با عصمت الطاف در جادۀ ابریشم — قسمت دوازدهم از ۱۶
این گفتوگو پیشتر در جریدۀ «جادۀ ابریشم» منتشر شده است. بازنشر آن در دیار در ۱۶ قسمت صورت میگیرد و هر روز یک قسمت آن منتشر میشود.
عصمت الطاف: چنانکه شما هم اشاره کردید، قرنهای دوازدهم و سیزدهم، از نگاه ادبی، یک دورۀ رکود و فترت است؛ دورهای که نهتنها شاهد نوآوری و خلاقیت نیستیم، بلکه همان راه گذشتگان هم به شکل استوار و محکم دنبال نمیشود. شعر این دوره، شعر سست و عاری از نوآوری است؛ تکرار همان مضامین و موضوعات گذشته است، در قالب و فرم نازلتر و فروتر. میخواهم بپرسم، عوامل اجتماعی این وضعیت چه بوده است؟ چه چیزی باعث شد که شاعران به این چاله بیفتند و صرفاً به تقلید و استقبال از گذشتگان اکتفا کنند و پا فراتر از آنها گذاشته نتوانند؟
دکتر محییالدین مهدی: اصولاً ادبیات یک ملت بازگوکننده و انعکاسدهندۀ پیشرفتهای علمی و بیانگر موقعیت آن ملت از نگاه علوم اجتماعی میباشد. دیروز که ما توانستیم شاهنامه، مثنوی، خمسه، بوستان و گلستان، دیوان حافظ، بیهقی، بلعمی و غزلیات بیدل و صائب بیافرینیم، ملتی بودیم از لحاظ معیارهای فوق برجسته. بیگمان ملل فارسیزبان در قرنهای سوم تا هفتم هجری، متمدنترین ملل جهان بودند. متفکرین و علمای آنان تولیدکنندگان فکر و صادرکنندگان کالاهای فکری به سایر ملل بودند. ساختار دولتیای که از اواخر قرن دوم در مرو شکل گرفت و در دورۀ سامانی و غزنوی و سلجوقی و خوارزمشاهی بالید و پخته و محکم گردید، بهترین نظامهای دولتی در عصر خود بودند. آنان به مردم خود رفاه، خوشی و زمینههای فراگیری دانش و علوم را فراهم آورده بودند. آن مفاخر قرون، اوضاع زمان و ظواهر و مکنونات جامعۀ خود را بیان کردهاند. شعر و ادبیات آنان از این رو متعالی است که جامعهشان و ملتشان در موقعیت برتر نسبت به سایر ملل قرار داشتند. آنان محصولاتی برای صدور به سایر ملل، حتی برای زمانهای بعد از خود داشتند.
اما بهطور مثال قرن سیزدهم هجری را در نظر بگیرید، مگر ممکن است اولاً، فیالمثل امیر دوستمحمدخان را با نصر سامانی، یا محمود غزنوی یا سنجر سلجوقی یا شاهرخ یا سلطان حسین بایقرا، یا جلالالدین اکبر، شاهجهان و دیگران مقایسه کرد؟ ثانیاً، مگر ممکن است در آن قرن، ملتی را یافت که در محور مقاصد عالی و مفاهیم متعالی متشکل شده باشد که کسی مثل جامی یا امیر علیشیر نوایی بیاید، آن را به زبان شعر یا نثر توصیف کند؟
در این قرن، فعالترین و اثرگذارترین عوامل، بریتانیای کبیر، روسیۀ تزاری و افغانان بارکزایی بودند. هیچکدام اینان دغدغۀ زبان فارسی را نهتنها که نداشتند، بلکه به دلایلی که گفتیم، با آن دشمنی هم میکردند. سپس، نمیتوان توقع داشت که در قرن نوزدهم میلادی، که همه عوامل دست به هم داده بودند، تا کشوری به نام افغانستان بسازند و پس از آن، ملتی به نام افغان بیافرینند که زبانش افغانی یا پشتو باشد.
پس، توقع ما از قرن سیزدهم هجری در جغرافیایی که بالاخره افغانستان خوانده شد، نباید آن باشد که حتی فرخی یزدی، فروغی بسطامی و قائممقام فراهانی بیافریند، چه رسد به بیدل و صائب و کلیم و هاتف و مشتاق و دیگران.
عصمت الطاف: در سدۀ سیزدهم، بیدلگرایی همچنان چشمگیر است. شاعران، همچنان با پیروی از او، شعر میسرایند، چنانکه در مورد تیمورشاه هم اشاره شد. هرچند تیمورشاه، بیشتر در قرن ۱۲ زیست؛ اما بخش اندکی از عمرش در سدۀ سیزده گذشت. میخواهم بسترهای اجتماعی این گرایش را شما در چه میبینید؟
دکتر محییالدین مهدی: پرسش دربارۀ بسترهای اجتماعی گرایش به اقتفا از بیدل، پرسش بسیار تخصصی است. بیدلشناسان باید به آن پاسخ بگویند، نه منِ هیچمدان.
با این حال، وقتی به تاریخ عصر بیدل و دو دهه بعد از آن مینگرم، من اقتفا از بیدل را امر غیرمعمول و خارقالعاده نمیبینم. آن را جریان متعارف و رایج در قلمرو هند عصر گورکانی مییابم. کابل و کابلستان از عصر بابر (۹۳۲ ق) به بعد، یکی از ایالات هندوستان است و هندوستان نام اسلامی ـ فارسی هند یا بهارت است. از نظر سیاسی و نظامی، هرچند ایالت کابل یا صوبۀ کابل، منطقۀ دورافتاده بود؛ اما بنا به اهمیتی که این ایالت برای شاهان گورکانی داشت، آنان نهتنها برجستهترین رجال عصر را به صوبهداری کابل میگماشتند، بلکه خود نیز از آنجا دیدن میکردند. چون به قول جلالالدین اکبر: در دست داشتن کابل به معنای بستن راه مهاجمان به سوی هندوستان است. کابل در سال ۱۱۵۱ ق. به تصرف نادر افشار درآمد و بهتدریج رابطۀ آن با دهلی تضعیف گردید.
اما تضعیف مناسبات سیاسی و اداری، سبب قطع روابط فرهنگی نمیگردد. کابل، لاهور، دهلی و دکن در یک بستر فرهنگی و ادبی قرار داشتند؛ تحولات ادبی در دهلی ـ بهعنوان پایتخت شاهنشاهی گورکانی ـ در همۀ این قلمرو، از جمله در کابل اثر میگذاشت. بهخصوص، وقتی این تحول در عرصۀ زبان و ادب فارسی میبود، در کابل که مردم آن فارسیزبان بودند، بیشتر بازتاب میداشت.
برخی از مورخین ملیگرا، اینطوری وانمود میکنند که گویا بیدل را تیمورشاه حین مأموریتش در لاهور کشف نمود و آثار او را با خود به کابل آورد و بدینگونه موجب شیوع طرز بیدل گردید. عزیزالدین پوپلزایی در کتاب تیمورشاه درانی این نظریه را درج کرده است. او که عنوان مقدمهاش را بر دیوان فارسی تیمورشاه «تیمورشاه، شاعر پشتون و پشتوزبان»! گذاشته، ادعا میکند که زبان محاورهای تیمورشاه «اصلاً پشتو و اما به جهت تقویت و حمایت زبان دری نیز کمال توجه از خود ابراز نمود»! میدانیم که مخالفین تیمورشاه دربار او را به دربار ایران تشبیه میکردند. وکیلی ـ که تصمیم گرفته از گفتن حقیقت دوری نماید ـ در مورد مولد تیمورشاه میگوید: در ولایت مازندران خراسان ـ که متعلق به مردم ابدالی قندهار بود! ـ به دنیا آمد. مادر تیمورشاه از مردمان عرب فارسیزبان جلالآباد بود.
نه اینطور نبود؛ اولاً، ظهور بیدل در عرصۀ شعر و ادب فارسی هند گورکانی حادثۀ غیرمترقبه نبود؛ بیدل پیرو سبکی بود (که بعداً سبک هندی خوانده شد). دهها و صدها شاعر در این میدان سرودند و از خود آثار و دیوان بهجا ماندند و در میان آنان کم نبودند شاعرانی که مقام همسطح و همشأن بیدل داشتند.
ثانیاً، بدینگونه سبک هندی (که برخیها خوش دارند سبک اصفهانی یا چیز دیگر گفته شود) پیش از ظهور و ورود بیدل به عرصۀ شعر، هم در هند و هم در کابل وجود داشته و کسانی که در این سبک نامبردار شده بودند، چه بسا اگر آن مصیبتهایی که در قرنهای دوازدهم و سیزدهم بر سر کابل و کابلستان نیامده بود، اینان نیز همشأن و همسطح بیدل و فراتر از او میبودند.
به هر حال، اگر قصد خود را خلاصه کنم، میگویم که سرودن به سبکی که بیدل نمونۀ نامبردار و شخص شاخص آن است، پیش از بیدل در تمام قلمرو گورکانی ـ از جمله در کابل ـ رایج و شایع بوده است؛ اقتفا از بیدل، از نوع پیروی از شیوه یا طرز شاعران بزرگ است.
ادامه دارد




