«سراجالتواریخ» در چهارچوب فرایندی رسمی و زمانگیر نوشته شد: اگر «تحفهالحبیب» را بخشی از این فرایند بشماریم، کار از ۱۳۱۹ قمری آغاز شد و نگارش خود سراج بهگونۀ رسمی از ۱۳۲۵ تا ۱۳۳۳ و در تتمه تا ۱۳۴۳ قمری (۱۳۰۴ خورشیدی) ادامه یافت؛ فرایندی شامل گردآوری منابع، نگارش، نظارت و سانسور، تأیید و چاپ. دومین یادداشت ایوب آروین در رشتهاش دربارۀ کاتب، به نخستین مرحلۀ این فرایند میپردازد: اینکه نویسندۀ کتاب برای ساختن روایت خود به چه منابعی دست داشت و با آنها چگونه کار کرد.
به نوشتۀ آروین، کاتب برای دو جلد نخست بیشتر به کتابهای تاریخ تکیه کرد، اما در جلدهای سوم و چهارم از طیف گستردهای از منابع بهره برد. او فهرستی را که حسین نائل از این منابع داده است نقل میکند: فرمانها، نامهها، معاهدات، دفترهای گوناگون ادارات و مقررات دولتی، عرایض و احکام، گزارشهای کاروانداران ولایتها، گزارشهای مأموران استخبارات، یادداشتهای رجال معتبر، اسناد دارالانشا، خاطرات شخصی امیر، محفوظات افراد کهنسال و برجسته و چشمدیدها و شنیدگیهای خود کاتب. افزون بر اینها، شماری از اعضای برجستۀ خاندان سلطنتی «روزنامهنگار» شخصی داشتند که سخنان و کارهای رسمی آنان را در «روزنامهچهها» ثبت میکردند و کاتب بارها به این روزنامهچهها، از جمله روزنامهنگار سردار نصرالله خان (جلد سوم)، استناد کرده است. خود کاتب در جایی (جلد چهارم) نوشته است که برای نوشتن تاریخی کامل باید «کتب ثبت» ادارات گوناگون را — که «هزاران جلد به شمار خواهد آمد» — به دست آورد و الا «مشکل است که تاریخنگاری را از پیش برد».
آروین بر انضباط روشی کاتب نیز انگشت میگذارد: او با آنکه خود شاهد عینی بسیاری از رویدادهای دو دورۀ عبدالرحمان و حبیبالله بود، چیزی را برپایۀ چشمدید خودش ننوشت و هرجا سندی در دست نبود، نبود آن را یادآور شد؛ چنانکه دربارۀ سخنان خلوت شبانۀ نصرالله خان نوشت: «از سخنان ایشان چیزی به دست نیامده، ثبت نگشت». تعهد او، به عبارت خودش، این بود که «تمامت وقایع را بر طبق واقعات عهد… از مآخذ صحیحه و ثبت کتب احکام و فرامین نگار» دهد و از نگارش رویدادی که «سندش به دست نباشد» بپرهیزد. اما جلد چهارم در وضعیتی دیگر نوشته شد: پس از آنکه جلد سوم در چاپخانه مصادره و منهدم شد، کاتب از نگارش در ارگ بازداشته شد و در روزگار امانالله خان، به دستور وزیر معارف و زیر نظر یکی از مسئولان آن وزارت، با دسترسی محدود به اسناد — تنها بخشی از اسناد «ادارات سهگانۀ تحریرات حضور» — جلد چهارم را نوشت. آروین در پانوشتی نیز یادآور میشود که چاپ جلد سوم از ۱۳۳۳ قمری جزوهجزوه آغاز شده بود و تتمۀ دستنویس آن پایان نگارش را ۱۳۴۳ قمری نشان میدهد.
در ارزیابی بیطرفانه، این یادداشت برای خوانندۀ سراجالتواریخ یک نقشۀ راه عملی به دست میدهد: تراکم سندی جلد سوم، که در ارگ و با دسترسی گسترده به آرشیو دولت نوشته شد، با جلد چهارم یکسان نیست و سکوتهای کتاب را نیز باید با همین ترازو سنجید؛ جایی که سند نبوده، کاتب یا ننوشته یا نبود سند را ثبت کرده است.
شرح تصویر: صفحهای از پرسشهای دستنویس امیر حبیبالله و پاسخهای دستخط کاتب دربارۀ چاپ سراجالتواریخ، با امضاهای درباریان.
منبع: ایوب آروین




