بیعت در اندیشۀ سیاسی کلاسیک مسلمانان پیمانِ شناختن اقتدار رهبر و پذیرش اطاعت از او بود و ریشۀ قرآنی آن را معمولاً آیۀ دهم سورۀ فتح میدانند، همان آیهای که در ماجرای بیعت رضوان زیر درخت حدیبیه نازل شد و بیعت با پیامبر را بیعت با خدا خواند: «همانا کسانی که با تو بیعت میکنند، در واقع با خدا بیعت میکنند و دست خدا بالای دست ایشان است». در صحیح مسلم نیز روایت شده است که «هر کس بمیرد و بر گردنش بیعتی نباشد، بر مرگ جاهلیت مرده است» (حدیث ۱۸۵۱) و فقیهان کلاسیک، از جمله در سنت «احکام سلطانیه»، بیعت را سازوکار برپایی امامت و مشروعیت حاکم شمردهاند. محمد محق در نوشتۀ تازهاش نشان میدهد که همین مفهوم کهن، امروز در دست گروههای اسلام سیاسی به یکی از پرتناقضترین مبانی مشروعیت بدل شده است.
محق بحث را از تجدید بیعت رهبر طالبــان و ملاهای وابسته به او در کابل آغاز میکند و میپرسد بیعت در جهان امروز، که در آن حاکمان در بسیاری از کشورها از راه انتخابات و بر پایۀ قانون اساسی و رضایت عمومی برگزیده میشوند، چه نسبتی با این سازوکارهای نو دارد: آیا رأی دادن در انتخابات میتواند صورت معاصر بیعت باشد؟ و اگر نیست، آیا مسلمانان پس از انتخاب حاکم باز هم مکلفاند جداگانه با او بیعت کنند؟ به گفتۀ او، تناقض دوم از بیعتهای تشکیلاتی برمیخیزد: گروههایی چون اخوانالمسلمین، حزبالتحریر، القاعده و داعش، حتی پیش از رسیدن به حکومت و گاه بیآنکه قلمرو و دستگاه اجرایی داشته باشند، از اعضای خود بیعت میگیرند؛ حال آنکه در برداشت کلاسیک، برخورداری از قدرت مؤثر، ادارۀ سرزمین و اجرای احکام از معیارهای مشروعیت بود. او نمونههای تاریخی این گره را یکییکی میکاود: اختلاف داعش و القاعده بر سر خلافت اعلامشدۀ ۲۰۱۴ و بیعت پیشین؛ تجربۀ احزاب جهادی افغانستان در دهۀ ۱۳۶۰ که بیعتهای حزبیشان با تشکیل حکومت مجاهدین در کابل روبهرو شد؛ رابطۀ دوگانۀ محمد مرسی با بیعت تشکیلاتی مرشد عام اخوانالمسلمین و رأی انتخاباتی مردم مصر؛ و روایت گزارش سال ۲۰۰۳ گروه بینالمللی بحران دربارۀ اسلام رادیکال در آسیای میانه، که بر اساس آن ملا محمد عمر حاضر نشد افغانستان را یکی از ولایتهای یک شبکۀ جهانی خلافت بداند. نتیجهگیری او این است که هیچیک از این گروهها دیگری را مرجع نهایی بیعت نمیشناسد و بیعت، به جای عامل وحدت، به «یکی از مهمترین معضلات نظری و عملی» آنان بدل شده است؛ و در پایان مینویسد: «اگر این سازمانها از پارادایم سنتی رسماً عبور کنند و به شیوهٔ دموکراتیک رایج در جهان امروز تن بدهند، این گره از بنیاد گشوده خواهد شد».
از نگاه بیطرفانه، قوت این نوشته در آن است که پرسش را به صورت آزمون انسجام درونی مطرح میکند، نه داوری دربارۀ مشروعیت این یا آن گروه؛ خود نویسنده نیز تصریح میکند که پرسشهایش «به معنای اثبات مشروعیت طالبــان یا وجوب بیعت با رهبر آن نیست». سندهای اصلی بحث نیز در منابع دستاول سر جای خود است: آیۀ دهم سورۀ فتح، روایتهای بیعت در صحیح مسلم (از جمله حدیث ۱۸۵۳ دربارۀ بیعت با دو خلیفه) و گزارش گروه بینالمللی بحران با همان عنوان و تاریخی که نویسنده آورده است (گزارش آسیایی شمارۀ ۵۸، ۳۰ جون ۲۰۰۳). با این همه، نوشته آگاهانه در سطح پرسش میایستد و پاسخ نمیدهد: خواننده در پایان نمیداند خود نویسنده نسبت بیعت و انتخابات را چگونه حل میکند و آیا بیعت تشکیلاتی را از اساس نامشروع میداند یا فقط تعدد آن را مشکل میشمارد. همین بازماندن پرسشها، اگرچه از نگاه برخی کاستی است، از نگاهی دیگر دعوتی است به ادامهٔ همان بحثی که نویسنده آغاز کرده است.




