در ۱۵ مارچ ۱۹۲۵، در مراسم باشکوهی در شهر دوشنبه، تأسیس جمهوری مختار شوروی سوسیالیستی تاجیکستان رسماً اعلام شد. تنها سه هفته پس از آن، در ۶ اپریل ۱۹۲۵، نخستین رهبر جمهوری جوان، نصرتالله مخدوم، رئیس کمیتۀ انقلابی تاجیکستان، فرمانی را امضا کرد که زبان تاجیکی را زبان دولتی و اداری تاجیکستان اعلام میکرد. عبدالله رهنما، پژوهشگر تاجیک، نسخۀ اصلی این فرمان تاریخی را — که به زبان تاجیکی و با خطی زیبا نوشته شده و امضای خود مخدوم را پای آن دارد — به دست آورده و منتشر کرده است؛ متن روسی آن یک سال پیشتر به دست آمده بود.

نصرتالله مخدوم (۱۸۸۱–۱۹۳۷)، که نامش در سندهای رسمی آن سالها «مخدوم» ثبت شده است، از دسامبر ۱۹۲۴ رئیس کمیتۀ انقلابی و در عمل نخستین رئیس دولت تاجیکستان بود. فرمان شمارۀ ۱۹ او خطاب به وزارتها (نظارتها)، ادارههای مرکزی و کمیتههای انقلابی ولایتها، ناحیهها و جماعتهاست و در آن آمده است که با رسیدن این فرمان، همۀ این ادارهها باید کارهای اداری، مکاتبات و قرارهایشان را «رسماً به زبان تاجیکی» بگردانند. فرمان زبانهای دیگر را از کاربرد بیرون نمیکند: جاهایی که تاجیکی را نمیدانند و نمیفهمند، میتوانند از اوزبیکی استفاده کنند و هرجا مکاتبی به روسی لازم باشد، آن نیز اجازه داده شده است. پای سند، پس از امضای مخدوم، امضای سعدالله مخدوم رجبی، مسئول و دبیر کمیتۀ انقلابی مرکزی، و کارگزار آن، مایوف، دیده میشود.
به گفتۀ رهنما، چون تاجیکستان آن سالها هنوز جمهوری مختار بود و جمهوری جداگانۀ اتحاد شمرده نمیشد، این اقدام با اعتراض و مقاومت شدید نمایندگان حزبی و دولتی محلی و مرکزی شوروی روبهرو شد و سرانجام به یکی از اتهامهای اساسی در پروندۀ جناییای بدل شد که بر ضد مخدوم ساخته شد. چهار ماه بعد، در ۱۰ آگست ۱۹۲۵، بند نخست فرمان از «بالا» تغییر داده شد و در تاجیکستان یکباره به سه زبان مقام رسمی داده شد. پس از کشتهشدن مخدوم، فرمان عملاً از کار افتاد و زبان تاجیکی تنها در سال ۱۹۸۹ دوباره جایگاه رسمیت حتمی خود را بازیافت.
اهمیت سند در همان یک گام نخست است: این نخستین سند دولتیای است که به زبان تاجیکی در کارگزاری دولتی تاجیکستان رسمیت حتمی بخشید، آن هم در جمهوریای که هنوز حق تصمیمگیری مستقل نداشت. نسخۀ اصلی فرمان، که تا امروز خوانا و تازه مانده است، هم از نظر تاریخی و زبانی و هم از نظر متنشناسی و خطشناسی سندی کممانند است: فرمانی به زبان و خط خود مردم، در روزگاری که سرنوشت آن زبان در ادارههای دولت رقم میخورد.
منبع: عبدالله رهنما




