نام زبانها در تاریخ، گاه میدان تصمیمهای سیاسی شده است. در افغانستان، قانون اساسی ۱۳۴۳ (۱۹۶۴ م) نام رسمی زبان فارسی کشور را «دری» گذاشت؛ حال آنکه در سندهای رسمی پیش از آن، نام زبان «فارسی» بود. در آسیای میانۀ شوروی نیز فارسیِ تاجیکستان با نام جداگانۀ «تاجیکی» معیار شد و خطش نخست به لاتین (۱۹۲۸) و سپس به سیریلیک (۱۹۴۰) برگردانده شد. اما در خودِ سنت ادبی این زبان — از فردوسی و سعدی تا امروز — نام زبان «فارسی» است و «دری» در متنهای کهن به زبان درباری گفته میشد، نه به زبانی جدا از فارسی.
دکتور فضل الهادی وزین در یادداشتی به همین موضوع پرداخته است. به نوشتۀ او، نام زبانها با تصمیم و فرمان سیاسی، با سروصدای رسانهای، با جعل و با حذف و تبدیل لوحهها تغییر نمیکند: نام این زبان فارسی بود، فارسی است و فارسی خواهد بود و هر کوششی برای تغییر آن به «دری» یا «تاجیکی» — که به باور او ریشه و بنیاد استعماری دارد — محکوم به شکست است. او کوشش استعمار انگلیس در شبهقارۀ هند و استعمار شوروی در آسیای میانه و قفقاز را برای تضعیف فارسی و تغییر نام آن یاد میکند و مینویسد این کوششها ناکام ماند. به گفتۀ وزین، انکار نام فارسی مانند انکار بدیهیاتی چون نام آفتاب و مهتاب است.
وزین فارسی را از کهنترین زبانهای جهان و زبان علم میداند و آن را زبان هیچ قوم و جغرافیای خاصی نمیشمارد: به نوشتۀ او، گذشته از مردمی که زبان مادریشان فارسی است، عربها، ترکها، هندیها و پشتونها نیز در پشتیبانی و گسترش آن سهم بزرگ داشتهاند. در کنار یادداشت او سه بیت از خوشحال ختک، رحمان بابا و حمید مومند — سه شاعر کلاسیک پشتو — نیز آمده است؛ از جمله سخن خوشحال که زبانش به پارسی نیز گویاست، و گفتۀ رحمان بابا که خویشتن را در پشتو چون سنایی در فارسی میداند. او بلخ تاریخی را بستر پیدایش زبان فارسی میخواند و مینویسد مردم افغانستان حق و مسؤولیت دارند که از این زبان، در کنار زبانهای دیگر کشور، همچون میراثی تاریخی و فرهنگی پشتیبانی کنند.
به نوشتۀ او، فارسی در افغانستان زبان مشترک ارتباطی همۀ مردم و اقوام کشور است — پشتون، ازبیک، ترکمن، هزاره، تاجیک، عرب، پشهای، گجر و دیگران — و در تقابل با هیچ زبان و قومی قرار ندارد. او از شاهان پشتوزبان نیز یاد میکند: لودیها، هوتکیها، احمدشاه درانی و شاهان پس از او فارسی را زبان خود و زبان رسمی دربار خود میدانستند، به آن سخن میگفتند، مینوشتند و شعر میسرودند. وزین تعصب را — چه علیه یک زبان و چه برای یک زبان — نادرست میداند و مینویسد آنانی که نام فارسی را از لوحهها و مکاتبات حذف میکنند، عصبیتهای قومی و زبانی را تقویت میکنند و فتنههای خفته را بیدار میسازند.
آنچه در اسناد تاریخی ثبت است با هستۀ این سخن همخوانی دارد: نام زبان در متنهای کلاسیک فارسی است، نامگذاری رسمی «دری» در افغانستان تصمیمی از سدۀ بیستم است و جداسازی «تاجیکی» در شوروی نیز بخشی از سیاست زبانی همان دوره بود؛ و ادبیات این زبان در درازای هزار سال به دست گویندگان قومهای گوناگون و در دربارهای گوناگون — از جمله دربار درانیها — ساخته شده است. داوری دربارۀ نیتهای سیاسیِ پشت این نامگذاریها موضوع بحث پژوهشگران است، اما خودِ پیوستار تاریخی نام «فارسی» واقعیتی مستند است.
منبع: فضل الهادی وزین




