زندگینامۀ خلیفه سید امیر «سیهپوش»، صوفی و شاعر چاریکار، که چندی پیش منتشر شد، با استقبال گرم خوانندگان روبهرو گردید. بسیاری از خوانندگان از ما خواستند نمونههایی از شعر او را نیز شریک کنیم و شماری هم سراغ دیوانش را گرفتند. به پاسخ آن خواهش، پنج غزل از بهترین غزلهای او را از «دیوان اشعار انتخابی» او — که الحاج صادق حیدری آن را گرد آورده و مرتب کرده است — برگزیدهایم و هر یک را با توضیحی کوتاه میآوریم.
جهان غزل سیهپوش، جهان عرفان کلاسیک فارسی است: عشق و عاشق و معشوق، ساقی و می و میخانه، دیر و حرم و کعبه، هجر و وصل و فنا. اما در پس این واژگان آشنا، صدای مردی شنیده میشود که این راه را با پای خود رفته است؛ از همین رو غزلش، با همۀ پیرویاش از سنت، رنگ تجربه و صداقت دارد.
غزل نخست ـ از دیوان، غزل بیستویکم
در این غزل، شاعر راه عشق را راهی میداند که علم و دانش به ذاتش راه نمیبرد و کفر حقیقی را نه انکار، که غیبت از حضور محبوب میشمارد:
طریق عشقبازیها نیاز است
نیاز و ناز هر دو همجواز است
به ذاتش ره نبرده علم و دانش
به عاشق رهبر این عشق مجاز است
فدای عشق بادا هر دو عالم
نشیبش این یک و دیگر فراز است
بود کفر حقیقی بیحضورش
شریعت را همین سهو و نماز است
چو زر در بوتۀ عشق دلا را
دل و جانم همیشه در گداز است
چو لاله از غمش داغم به سینه
نصیبم از کجا عمر دراز است
به جان (سید امیر) این آتش عشق
شرر از سینۀ شاه نیاز است
غزل دوم ـ از دیوان، غزل شصتویکم
غزلی در گذر عمر و ناپایداری جهان؛ شاعر با ردیف «بگذرد» یادآور میشود که رنج و شادی هر دو رفتنیاند و آنچه میماند، همنشینی با حق است:
آن که غافل از جفا و جور خوبان بگذرد
بسملآسا از بساط دهر، غلطان بگذرد
سختی گیتی اگرچه دلگداز افتاده است
عاشق غمخواره از این جمله آسان بگذرد
در مقام هجر، یک شب هر که هممحفل شود
تا قیامت با همه، خندان و شادان بگذرد
گرچه محبس سختی بسیار دارد، ای عزیز
باش با حق همنشین، تا رنج زندان بگذرد
«سید امیرا» مایۀ شادی ندارد این جهان
فکر دیگر کن، که غم، اندوه و حرمان بگذرد
غزل سوم ـ از دیوان، غزل شصتودوم
غزلی عاشقانه و لطیف با ردیف «میخواهم»؛ خواهشهای عاشقی که از معشوق هیچ نمیخواهد مگر لطف او و عمر درازش را از خدا:
وصلت ای سرو ناز میخواهم
جان ز تن رفته باز میخواهم
تو ندانی که کیستم ای شوخ
از تو این امتیاز میخواهم
از خدا با صد التجا هر دم
لطف و عمرت دراز میخواهم
از چه بخش نمودهٔ از من
پاسخم از تو باز میخواهم
بوالهوس نیستم نمیدانی
در محبت گداز میخواهم
هر که رعناست دل ز ما برده
دلبر دلنواز میخواهم
(سید امیرم) اسیر مهرویان
سر خود را نیاز میخواهم
غزل چهارم ـ از دیوان، غزل نودویکم
غزلی اندیشمندانه با ساختار «اگر… نمیبود»؛ شاعر آدم و غم و عشق را چنان به هم گره میزند که گویی هستی انسان از آغاز با رنج و محبت سرشته شده است:
اگر آدم ز بحر غم نمیبود
مرا هر لحظه این ماتم نمیبود
طریق عشقبازی بیبلا نیست
نظر کن عیش ما هم کم نمیبود
به مجنونان صحرای محبت
به جز لیلی دگر همدم نمیبود
اگر زاهد ز حالم بودی آگاه
غرور آمال بیش و کم نمیبود
به زلف گلرخان گر خم ندادی
چنین احوال ما بر هم نمیبود
ز خاک است اصل ما، خاکینژادیم
خلافت جز بدان مکرم نمیبود
دل اگر نگشتی حرف عشقش
به بزم وصل او محرم نمیبود
ظهور واجب و ممکن ز ما شد
وگرنه قید و اطلاق هم نمیبود
ترا ای (سید امیر) این عزت جا
کجا بودی اگر آدم نمیبود
غزل پنجم ـ از دیوان، غزل هشتادم
و این غزل، شاید درخشانترین نمونۀ شعر اوست: شاعر سالخورده، با موی سپید پیری و دلی هنوز جوان از عشق، بر مزار خویش میایستد و با یارانش سخن میگوید؛ غزلی که در آن مرگ و عشق، شانهبهشانۀ هم راه میروند:
چون لاله بر دل داغ غم دارم
حسرتکش عشقم، بنگر مزارم
حیرتنشان است جسم ضعیفم
بر جلوه کیست این انتظارم؟
گمگشتهام من ز خویش با او
تا گشته پیدا در من نگارم
همچون شقایق خونین شده جامه
از تیر مژگان آن شهسوارم
امواج عمرم پر از نشیب است
رنگ حبابم، کو اعتبارم؟
تیغ تغافل آیینۀ دل
بشکسته صد جا در روزگارم
حلقوم جان را بفشرده ماتم
از بس که افغان آمد ز زارم
یأسم پناه است در موی پیری
دیگر نمانده صبر و قرارم
بیگانه گشتم از آشنایی
در یاد آن شوخ جان میسپارم
دیر و حرم را بدرود گفتم
تا کوی دلبر شد رهگذارم
خو کرده با غم، سرشار عشقم
زخم جفا را مرهم ندارم
دارم سبوها چون تاک با خود
یاران، بریزید می بر مزارم
با روح بیدل، ای «سید امیر»
هر دم سلامی از جان گذارم
این پنج غزل تنها نمونهای است از دیوانی که دهها غزل دیگر نیز در خود دارد؛ دیوانی که خواندنش، آشنایی با یکی از صداهای صادق و کمادعای شعر عرفانی سرزمین ماست.
منبع: «دیوان اشعار انتخابی» خلیفه سید امیر سیهپوش، گردآوری و تدوین الحاج صادق حیدری




