سمرقند، از کهنترین شهرهای جهان و پایتخت سغد در روزگار هخامنشیان، سدهها یکی از کانونهای زبان و فرهنگ فارسی در فرارود بوده است؛ شهری که یونسکو در سال ۲۰۰۱ آن را با عنوان «چهارراه فرهنگها» در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. نام چنین شهرهایی تنها در کتابهای تاریخ نمانده است؛ در زبان روزمرۀ مردم نیز رد پای آنها دیده میشود و گاه یک شهر، در قالب یک اصطلاح، به نمادی از یک رفتار انسانی بدل میگردد. «صلای سمرقندی» از همین اصطلاحهاست.
محمدایوب عظیمی در یادداشتی تازه به این اصطلاح پرداخته است. به توضیح او، صلای سمرقندی — یا «صلای خشک و خالی» — به پیشنهاد، خواهش یا دعوتی گفته میشود که از ته دل نباشد؛ گوینده در اصل از روی مجبوریت یا بیمیلی درونی آن را بر زبان میآورد و دلش به پذیرش یا حضور مهمان نیست. او میافزاید که این تعبیر در ادبیات هندی و اردو نیز کاربرد دارد و در آنجا به جای صلای سمرقندی، «دعوت سمرقند» یا «دعوت سمرقندی» گفته میشود و برای نشان دادن آن، نمونهای از یک عنوان مطلب به زبان اردو را نیز آورده است. عظیمی با صراحت مینویسد که فلسفه و ریشۀ کاربرد این اصطلاح را نمیداند و نمیگوید از کجا آمده است.
ارزش این یادداشت کوتاه در همان صداقت و کنجکاوی آن است: نویسنده معنای زنده و کاربرد امروزی اصطلاح را ثبت میکند، پیوند آن را با ادبیات اردو نشان میدهد، و آنجا که سند و آگاهی ندارد، بهروشنی میگوید نمیداند. ثبت چنین اصطلاحهایی، پیش از آنکه از زبان روزمره رخت بربندند، بخشی از پاسداری از حافظۀ زبانی ماست؛ زیرا زبان تنها واژههای کتابها نیست، بلکه همین تعبیرهای کوچکی است که مردم در مهمانی، تعارف و زندگی روزانه به کار میبرند و در آنها، تاریخ شهرهایی چون سمرقند بیصدا ادامه مییابد.
منبع: محمدایوب عظیمی




