وحید مهرداد
در اپریل ۱۹۱۵، گروهی از مهاجران هندی مسلمان — از پیروان تحریک هجرت و حکومت موقت هند — پس از سفری کوهستانی و پرمخاطره به کابل رسیدند. یکی از آنان ظفرحسن آیبک بود؛ جوانی پنجابی، دانشآموختۀ کالج دولتی لاهور، که بعدها خاطراتش را به اردو نوشت و فضلالرحمن فاضل آن را با تحشیه به فارسی برگرداند. چاپ تازۀ کتاب کابل (تورنتو، ۱۴۰۳ خورشیدی، ۵۶۸ صفحه) فرصتی است برای بازخوانی یکی از زندهترین تصویرهای کابل در سالهای جنگ جهانی اول؛ تصویری از چشم مردی که شهر را نه از پشت میز، که از درون کوچهها و مهمانخانههایش دید. آنچه میآید، گزارشی است از آن تصویر: شهر، مردم، زندگی روزمره و ترکیب قومی کابل و افغانستان آن روزگار، چنانکه در این خاطرات آمده است.

به نوشتۀ آیبک، نفوس شهر کابل در آن زمان ۷۵ هزار نفر و با مضافاتش ۱۵۰ هزار گفته میشد. دریای کابل از میان شهر میگذشت و برای حفاظت از سیلاب، در هر دو کنارۀ آن دیوار سنگی به ارتفاع سه گز ساخته شده بود. شهر دو چهره داشت. شمال دریا، بخش نو و اشرافی بود: محوطۀ ارگ با دیوارهای بلند و تیرکشها و خندقی کوچک، که اقامتگاه امیر حبیباللهخان بود؛ قصرهای دلکشا، ستور و سلامخانه در بیرون ارگ؛ خانهها و کوتیهای امیران و سرداران؛ و محلههای دهافغانان و شهرآرا که از بهترین محلههای پایتخت شمرده میشدند — سرکهای پخته و عمارتهای زیبا، هرچند دیوارهای بلند، زیبایی عمارتها را از چشم رهگذر پنهان میکرد. بازار ارگ، از دروازۀ کوتوالی تا بازار میوهفروشی و کنارۀ دریا، با دکانهای بزرگ تاجران ثروتمند آراسته بود.
جنوب دریا، شهر کهنه بود: کوچههای تنگ و بازارهای مسقف — بازار پلخشتی، بازار بزازی، بازار پوستیندوزان و شوربازار — که سقفهایشان دکانها را از گرمای تابستان و برف و باران زمستان حفظ میکرد؛ چوک و مندوی اما سر باز بود. تاریکترین محلۀ کابل چنداول بود؛ کوچههایی چنان تنگ و سقفپوش که در روز هم تاریکی در آن حکمفرما بود و در جاهایی راههای تونلمانند از زیر خانهها میگذشت. در جنوب شهر، بالاحصار — دژ مشهور کابل — ویرانهای بود که حکومت آن را تعمیر نمیکرد؛ زیرا در یکی از معاهدهها با انگلیسها شرط شده بود که این دژ آباد نشود. در شمال شهر باغبالا قرار داشت، ساختۀ امیر عبدالرحمانخان؛ در غرب کوه آسمایی و در شرق چمن حضوری، میدان گلف امیر حبیباللهخان. آمدورفت میان دو کرانۀ شهر از روی هفت پل صورت میگرفت؛ از پل شاهدوشمشیره تا پلخشتی و پل عیدگاه.


آیبک با نگاهی انتقادی مینویسد که طبقۀ حاکم، تاجیک و هزاره و ترکمن را «اقوام مفتوح» میشمرد و آنان را به خدمت خود مجبور میدانست؛ و در عین حال از مهماننوازی و قانون نانوشتۀ پشتونوالی به عنوان ستون اخلاق اجتماعی آن روزگار یاد میکند.
شاید زندهترین بخش خاطرات، شرح زندگی روزانه است. در کابل آن عصر هوتل اصلاً وجود نداشت؛ در بازار چند دکان نان و غذافروشی بود و طبقۀ متوسط برای نان چاشت به چایخانهها میرفت و چای را با نان تنوری، پنیر یا کشمش میخورد. در کابل کسی نان تابهگی نمیپخت؛ همه نان تنوری میخوردند. طعام شب، به استثنای فقرا، پرتکلف بود: پلو، گوشت، خورش سبزی، ترشی و مربا حتماً بر دسترخوان بود و ثروتمندان چند قسم پلو داشتند؛ برنج کنر در سراسر کشور مشهور بود و پس از غذا چای سبز نوشیده میشد که پیالههای آخرش تلخ و بیشکر بود.


زمستان کابل طاقتفرسا بود و ضربالمثل مردم میگفت: «کابل بیزر باشد، بیبرف نباشد». بام خانهها هموار و گلین بود؛ برف بامها را به کوچهها میانداختند و کوچهها بند میشد و با آمدن گرمی، گل و لای همهجا را میگرفت. زغالسنگ در کابل پیدا نمیشد؛ ثروتمندان بخاریهای آهنی استوانهای داشتند و طبقۀ متوسط و مستمندان گرد صندلی مینشستند — میز چهارپایۀ کوتاهی که زیرش منقل زغال فروزان میگذاشتند و رویش لحاف بزرگی میانداختند و همۀ اهل خانه، از پدر و مادر تا عروس و کودکان، در یک اتاق گرد آن مینشستند و میخوابیدند. شبها، پیش از خواب، «شبچری» بود: پسته و بادام و کشمش و چای سبز و گپ — واژهای که در فارسی کابل به معنای سخن و گفتوگوست و آیبکِ اردوزبان را در آغاز به شگفتی انداخته بود.
رفتوآمد شهر نظم و وسیلۀ همگانی نداشت. امیران و خاندان شاهی سوار اسپ یا «بگی» میشدند؛ امیر حبیباللهخان گاه سوار موتر هم میشد و زنانش با تکهای نازک روی پوشیده، در سرکهای خلوت آن را کنار میزدند و سوارکاران همراهشان رهگذران را صدا میکردند: «کور شو!» مردم عادی گادی کرایه میگرفتند، اما سرکهای شهر آنقدر تنگ بود که گادی در بیشتر جاها نمیگذشت. بیرون شهر، سقاها صبح و شام سرکها را آبپاشی میکردند. و شب شهر با صدای توپ بسته میشد: در زمستان ساعت نه و در تابستان ساعت ده، با فیر توپ قیود شبگردی وضع میگردید؛ پس از آن هیچکس حق بیرون شدن نداشت، مگر پهرهداران و دارندگان «نام شب».
از بهداشت و آموزش شهر نیز نشانههایی هست: وقتی گروه آیبک به بتخاک، یک منزل مانده به کابل، رسید، خبر آمد که در کابل بیماری شیوع یافته و قرنطین زده شده است و مسافران سخت معاینه میشوند. خود آنان را کوتوال شهر — که به اردو سخن میگفت — در مهمانشاهیای با سه اتاق و آشپزخانه جا داد و برای معیشتشان روزانه یک روپیۀ کابلی مقرر شد؛ اما بیرون رفتن بیهمراهی سپاهی ممکن نبود. در سراسر کشور، به نوشتۀ آیبک، شاید یک تا دو درصد مردم خواندن و نوشتن میدانستند و تنها دو مکتب وجود داشت: مکتب حبیبیه و مکتب حربیه. در کابل یک فابریکۀ بوتدوزی نیاز نظامیان را برآورده میکرد و قالینبافی با دیزاین «فیلپای» برای صادرات رو به ترقی بود.

و در پس این شهر، ارگ بود. آیبک سالهای آخر سلطنت حبیباللهخان (۱۹۱۵ تا ۱۹۱۹) را سالهای عیش و عشرتی میخواند که با اوضاع بیرون ارتباطی نداشت: ماهها مجلس دربار دایر نمیشد و زندانیان ماهها بدون پرسش در زندان میماندند؛ امیر افزون بر چهار زن نکاحی، قرار روایت کتاب، صد کنیز در حرمسرا داشت و برای اشتباهات کوچک، درباریان را جزاهای سنگین میداد. دربار به سه دسته تقسیم شده بود: دستۀ امیر و ولیعهدش عنایتاللهخان، دستۀ نصراللهخان نایبالسلطنه و دستۀ اماناللهخان عینالدوله که روشنفکران مشروطهخواه به او دل بسته بودند — تقسیمی که آینده، سرنوشت آن را روشن کرد.
ارزش این بخش از خاطرات آیبک در آن است که کابل پیش از عصرسازی اماناللهخان را با جزئیات زندگی روزانه ثبت کرده است؛ نه از زبان مورخ دربار، بل از زبان تازهواردی که نانش را از بازار میخرید، در مهمانشاهی کوتوال میخوابید و سرمای صندلی و صدای توپ شبانه را خود چشید. با این همه، خواننده باید دو احتیاط را نگه دارد: آمار قومی کتاب برگرفته از منابع استعماری آن روزگار است و — چنانکه مترجم خود هشدار میدهد — هیچ سرشماریای پشت آن نیست؛ و نگاه نویسنده، نگاه مهاجر همدل با نهضت استقلال هند و منتقد دربار کابل است. در همین حدود، این کتاب یکی از کاملترین پرترههای شهری کابل در آستانۀ قرن بیستم است.
منبع: خاطرات ظفرحسن آیبک، ترجمه و تحشیۀ فضلالرحمن فاضل، کتاب کابل، ۱۴۰۳




