سلسلۀ «گفت‌وگو»
«سیری در ادبیات سدۀ سیزدهم»
گفت‌وگوی دکتر محیی‌الدین مهدی با عصمت الطاف در جادۀ ابریشم — قسمت هشتم از ۱۶
این گفت‌وگو پیش‌تر در جریدۀ «جادۀ ابریشم» منتشر شده است. بازنشر آن در دیار در ۱۶ قسمت صورت می‌گیرد و هر روز یک قسمت آن منتشر می‌شود.
عصمت الطاف: چنان‌که پیش‌تر یاد شد، دغدغۀ دیگر نایل ادبیات زبان فارسی بود. در این بخش نیز آثاری را تألیف کرده و مقالاتی را منتشر نمود. در این میان، دو کتابش؛ «سیری در ادبیات سدۀ سیزدهم» و «سخنسرایانی از سدۀ سیزدهم» مهم هستند. البته پژوهش‌های ادبی نایل را نمی‌توان به این دو اثر خلاصه کرد؛ چون مقالات زیادی هم در نشریات آن زمان منتشر کرد. سؤالم این است که شما کارهای ادبی نایل را چگونه بررسی می‌کنید و از چه نگاه این کارها را حایز اهمیت می‌دانید؟
دکتر محیی‌الدین مهدی: دربارۀ کتاب «سیری در ادبیات سدۀ سیزدهم» قبلاً بحث کردم؛ اما علاوه بر کتاب مذکور و تعداد زیاد مقاله در زمینۀ ادبیات زبان فارسی، نایل کتاب دیگری زیر عنوان «سخنسرایانی از سدۀ سیزدهم» دارد. این کتاب، چنان‌که از عنوان آن معلوم است، به شعر و شاعران سدۀ سیزدهم اختصاص دارد و اسلوب کار آن با سنت تذکره‌نویسی اندکی فرق دارد. نایل سه فصل کتابش را «سخنوران غزل‌سرا»، «عرفان‌گرایان و چکامه‌سرایان» و «حماسه‌سرایان و داستان‌پردازان» نام نهاده که البته عناوین شبیه آنان را در کار تذکره‌نویسان می‌بینیم؛ یعنی طبقه‌بندی شاعران بر مبنای مضمون اشعار آنان و حتی دادن نام و القاب خاص به سرایندگان.
اهمیت کتاب «سخنسرایانی از سدۀ سیزدهم» در این است که شعر فارسی را در قرن سیزدهم هجری تحقیق می‌کند، آن هم در جغرافیایی که آگنده از حوادث و سوانح خونین است و حاکمان و پادشاهان این خطه نه‌تنها به شعر و ادبیات فارسی التفاتی ندارند، بعضاً به آن عناد هم می‌ورزند.
سدۀ سیزدهم تقویمی، سال‌های میان ۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ ق. را می‌گویند؛ اما سدۀ سیزدۀ ادبی ـ هرچند که برای رویدادهای ادبی نمی‌توان آغاز و انجام معینی پیدا کرد ـ با مرگ تیمورشاه سدوزایی در ۱۲۰۷ ق./۱۷۹۲ م. آغاز و با مرگ عبدالرحمان خان در ۱۳۱۸ ق./۱۹۰۱ م. پایان می‌یابد.
تیمورشاه خود شاعر و دوستدار ادب فارسی بود. دربار او شبیه دربار شاهان خراسان بود که برای شاعران، دبیران و تاریخ‌نگاران جایگاه معینی در نظر گرفته شده بود. منتقدین قبیلوی او این شباهت به ایرانیان را عیب شمرده، از او دوری می‌گزیدند. تیمورشاه این شیوه را از هرات با خود به قندهار آورد؛ اما آنجا را برای اقامت دایمی و استقرار پایتخت مناسب و مأمون نیافت، به کابل که شهر فارسی‌زبان بود، آمد. از تیمورشاه دیوان شعر فارسی و کتابخانۀ بزرگ با نسخه‌های نفیس و نایاب به‌جا ماند.
فردای مرگ تیمورشاه، جنگ بر سر جانشینی و میراث او آغاز گردید. شاه زمان، جانشین بلافصل او، به گفتۀ الفنستن، شخص نافهمی بود که با وجود نداشتن استحقاق برای نشستن بر تخت کابل، با اغوای درباریان طماع، اعلان پادشاهی نمود. برادران مهتر که از هر لحاظ خود را مستحق می‌دیدند، ادعای او را نپذیرفتند. به اثر جنگ و مناقشات خانمان‌سوز، نه‌تنها شاه زمان مکحول و معزول گردید، بلکه کشور احمدشاه و تیمورشاه که از شرق پنجاب و کشمیر، از غرب حدود مشهد و طبس را دربرمی‌گرفت، فروپاشید و ظرف بیست‌وپنج سال بعد از مرگ تیمورشاه؛ یعنی در سال ۱۸۱۸ م./۱۲۳۲ ق.، پشاور، کابل و قندهار نیز از تصرف پسران او بیرون رفت. رقبای قبیلوی آنان؛ یعنی بارکزایی‌ها، بر این جاها ـ که الفنستن آن‌ها را افغانستان خوانده بود («سراج‌التواریخ»، ج ۱، ص ۳۹) ـ مسلط گشتند. هرات تا سال ۱۸۴۰ م. در اختیار کامران، پسر محمود، بود. در این سال، او به دست وزیر مقتدرش یارمحمد خان الکوزایی کشته شد و هرات ـ که در این زمان به نام «مملکت هرات» خوانده می‌شد ـ تا سال ۱۸۵۱ م. برای بیش از ده سال به دست وزیر مذکور باقی ماند.
اما بدنۀ اصلی قلمرو سدوزایی‌ها میان پسران بیست‌گانۀ پاینده‌محمد خان تقسیم گردید. پشاور به برادران پشاوری، قندهار به برادران قندهاری و کابل به برادران کابلی رسید. بزرگ برادران پشاوری سردار سلطان‌محمد خان؛ بزرگ برادران قندهاری سردار پردل خان و بزرگ برادران کابلی سردار محمدعظیم خان بود. محمدعظیم خان در سال ۱۸۲۲ م. درگذشت. دوست‌محمد خان، برادر عینی‌اش، جانشین او گردید. اینان علاقه‌ای به شعر و ادب نداشتند.
جای خانه‌جنگی و کشمکش میان پسران تیمورشاه را منازعۀ میان پسران پاینده‌محمد خان گرفت. نتیجتاً پشاور را در سال ۱۸۲۳ م. رنجیت‌سنگ متصرف گشت. در سال ۱۸۳۹ م. بریتانیا با شعار بازگرداندن سلطنت کابل به شاه شجاع، قندهار و کابل را متصرف گشت. دوست‌محمد خان ابتدا به بخارا فرار نمود. از آنجا به کابل برگشت و خود را تسلیم نمایندۀ سیاسی انگلیس نمود. برادران قندهاری به کابل فرار نمودند.
در سال ۱۸۴۱ م. شاه شجاع کشته شد و اندکی بعد انگلیس‌ها ابتدا کابل، سپس قندهار را ترک نمودند. دوست‌محمد خان با شرط نداشتن روابط با کشورهای دیگر به کابل برگشت. برادران قندهاری نیز به کمک قاجاریان به قندهار برگشتند؛ اما دوست‌محمد خان به حمایۀ هند بریتانوی در سال ۱۸۵۵ م. قندهار را ضمیمۀ امارت کابل ساخت؛ اما هرات که در سال ۱۸۵۷ م. به تصرف قاجاریه درآمده بود، با فشار نظامی انگلیس؛ مانند سالیان قبل، کشور مستقل شناخته شده و سردار سلطان احمد، پسر سردار محمدعظیم خان و داماد دوست‌محمد خان، آن را اداره می‌کرد. در سال ۱۸۶۲ م. دوست‌محمد خان به حمایۀ انگلیس به آنجا لشکر کشید و بعد از نه ماه محاصره آنجا را متصرف گشت؛ اما خودش به‌زودی در آنجا درگذشت.
ادامه دارد
