سلسلۀ «گفت‌وگو»
شیرمحمد خان هزاره و نبرد میوند
گفت‌وگوی دکتر محیی‌الدین مهدی با عصمت الطاف در جادۀ ابریشم — قسمت هفتم از ۱۶
این گفت‌وگو پیش‌تر در جریدۀ «جادۀ ابریشم» منتشر شده است. بازنشر آن در دیار در ۱۶ قسمت صورت می‌گیرد و هر روز یک قسمت آن منتشر می‌شود.
عصمت الطاف: نایل از نقش شیرمحمد خان هزاره در پیکار میوند سخن گفته است و در تاریخ‌های رسمی کشور از مبارزان دلیری چون او نام و نشانی نیست؛ این کتمان‌کاری‌ها در تاریخ افغانستان از کجا آب می‌خورند؟
دکتر محیی‌الدین مهدی: (ادامۀ پاسخ) چنان‌چه اشاره شد، دولت قاجاری طی سال‌های ۱۸۵۶ و ۱۸۵۷ م. بر هرات و اطراف آن مسلط گشت و هزاره‌ها را که در کنار دولت افغانی قرار داشتند، از قلعۀ نو به ایالت خراسان کوچانید. در این وقت، احمدقلی خان، برادر کریمداد خان مذکور، رئیس هزاره‌ها بود. بخش اعظم هزاره‌ها بعد از شکست قاجاریه به جاهای خود برگشتند و اینان را محمدخان بیگلربیگی رهبری می‌کرد. محمدخان قلعۀ نو را از نو آبادان نمود؛ ولی به محض جابه‌جایی آنان، بار دیگر رقابت‌های سابق از سر گرفته شد. این بار نیز هزاره‌ها که جانب‌دار شاه‌نواز خان، پسر سلطان احمد خان (داماد و برادرزادۀ دوست‌محمد خان) بودند، با جمشیدی‌ها و فیروزکوهی‌ها درافتادند. در جنگی که در سال ۱۸۶۲ م. رخ داد، اگر کمک به‌موقع شاه‌نواز خان نبود، بخش کلانی از هزاره‌ها تلف می‌شدند.
هزاره‌ها به خاطر همین حمایت سلطان احمد خان از آنان در این جنگ، در روزهای محاصرۀ هرات توسط دوست‌محمد خان، او را همراهی نمودند. در حالی که جمشیدی‌ها و فیروزکوهی‌ها، جانب دوست‌محمد خان را گرفتند. چند روز بعد از آن‌که دوست‌محمد خان هرات را متصرف گشت، دار فانی را وداع گفت؛ هرات و جانشینی او، در کل قلمرو محمدزایی، به پسرش شیرعلی خان تعلق گرفت. شیرعلی خان هرات را به پسرش محمدیعقوب خان داد. در این وقت، رئیس طایفۀ جمشیدی مهدی‌قلی خان ملقب به خان‌آغا بود. او که در عین حال، پدرزن محمدیعقوب خان و محمدایوب خان بود، عملاً ادارۀ هرات را در دست داشت. این امر سبب تقویۀ جمشیدی‌ها و تضعیف هزاره‌های قلعۀ نو گردید.
در این زمان، رئیس هزاره‌ها محمدصادق خان بود. او برادرزاده و جانشین احمدقلی خان فوق‌الذکر بود؛ اما محمدصادق خان را محمد خان نظام‌الدوله ـ پسر بزرگ احمدقلی خان ـ به قتل رسانید و ریاست طایفه را به دست گرفت. محمد خان از چهره‌های مطرح دورۀ تعیین مرز میان افغانستان با روسیۀ تزاری بود. او مرد توانایی بود که توانست به جای دشمنی با فیروزکوهی‌ها، بخشی از آنان را متحد خود سازد و بر بدنۀ اصلی آنان به رهبری فتح‌الله بیگ غالب گردد.
وقتی که سردار عبدالقدوس خان با ائتلاف ایماق‌ها رو به هرات آورد، در ناحیۀ شافلان (اکنون پشتون زرغون) با محمد خان که از جانب سردار ایوب خان از هرات دفاع می‌کرد، مواجه گشت. محمد خان برای مدتی ـ بنا به تهور شخصی‌اش ـ مانع ورود مهاجمین به هرات گردید، تا آن‌که زخم برداشت و به داخل هرات عقب نشست. سپس، با سردار مفاهمه و معامله نموده و با دادن دخترش به او، جایگاه خود و طایفۀ هزاره را در دولت عبدالرحمان خان تقویه نمود. تاریخ از دو تن از برادران محمد خان نظام‌الدوله نام می‌برد؛ محمود خان ـ که در وقت حملۀ سردار عبدالقدوس خان و ایماق‌ها به هرات نزد انبیا خان، رئیس تایمنی‌ها در تلواره بود و با او و سایر رؤسای ایماق، عهدنامۀ تابعیت از عبدالرحمان خان در برابر ایوب خان را امضا نمود ـ و برادر دیگرش، شیرمحمد خان (دوم)، همان است که سردار محمدایوب خان را در جنگ میوند همراهی می‌کند. اشتباهی که به مرحوم نایل رخ داده این است که متوجه نشده‌اند شیرمحمد خان اول پسر آغای سلطان بود؛ او بود که با لشکر قاجاری در ۱۸۳۷ م. می‌جنگید؛ اما شیرمحمد خان دوم، پسر احمدقلی خان بود که در سال ۱۸۸۰ م.؛ یعنی ۴۴ سال بعد، در میوند در کنار ایوب خان حضور داشت.
نکتۀ دومی که بر مقالات مذکور مرحوم نایل وارد است، این‌که وی جنگ میوند را کوششی برای استقلال افغانستان می‌داند، در حالی که داعیۀ افغانستان‌خواهی از سوی هند بریتانوی عنوان گشت و در اطراف سردار عبدالرحمان خان، رقیب «فاتح میوند»، شکل گرفت!
ادامه دارد
