خلیفه سید امیر سیه‌پوش؛ صوفی و شاعر چهاریکار
در میان صوفیان و شاعران سدۀ گذشته در شمال کابل، کمتر نامی است که چون خلیفه سید امیر «سیه‌پوش» با سیاست، زندان، خانقاه و شعر یکجا گره خورده باشد. او که عمری نزدیک به یک سده زیست، هم در دستگاه امارت خدمت کرد، هم حاکم غوربند و بامیان شد، هم ده سال و هشت ماه زندان کشید و هم در چهار طریقۀ صوفیانه خلافت یافت و هزاران مرید گرد آورد. آنچه از او به ما رسیده، دیوانی از غزل‌هایش و یادداشت‌هایی از زندگی پرماجرای خویش است که در «دیوان اشعار انتخابی خلیفه سید امیر سیه‌پوش»، به تدوین و ترتیب الحاج صادق حیدری، در سال ۱۴۰۵ خورشیدی در ۱۹۱ صفحه به چاپ رسیده است.
سیه‌پوش در گذر اکرم‌خان شهر چهاریکار زاده شد. پدرش صوفی سید ابراهیم، نام‌آور به «بابا صوفی نعمانی»، از صوفیان بود و خاندانش ریشه در صوفیانِ لغمان داشت. دربارۀ سال تولدش در خود کتاب دو روایت آمده است: در یادداشت خودنوشت او ۱۳۰۲ هجری قمری و در مقدمۀ دیوان محرم ۱۳۰۰ خورشیدی. خواندن و نوشتن را در نه‌سالگی نزد پدر آموخت، سپس در مسجد دورخۀ چهاریکار نزد داملا بینا درس خواند و نزدیک شش سال در کابل — در مسجد مریا و نزد میرزا لنگرزمینی — به تحصیل ادامه داد.
جوانی‌اش با خدمت در روزگار امیر عبدالرحمان‌خان آغاز شد و نزدیک پنج سال در آن دستگاه بود. آنگاه راه تصوف را در پیش گرفت: در صوفیان نزد سید عبدالله‌جان آغا به طریقۀ قادریه درآمد و سیزده سال در خدمت او ماند. پس از آن، به راهنمایی قاری محمد عمر به قریۀ پرمچن هرات رفت و شاه ولی‌الله در آنجا او را در چهار طریقت خلافت داد. راهش سپس به پشاور افتاد: در ماجرای کوهات و دو سال اقامت در بازار قصه‌خوانی پشاور، نزدیک دو هزار مرید گرد او جمع شدند و او طریقۀ چشتیه را در آن دیار رواج داد. دوازده سال نیز در مزارشریف، در خانقاه شری‌آباد، اقامت و ارشاد داشت.
تخلص «سیه‌پوش» خود داستانی دارد: خود نوشته است که پس از شنیدن بیت حافظ — «دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند» — این تخلص را برگزید و از آن پس جامه سیاه بر تن کرد و تا پایان عمر سیاه‌پوش ماند.
زندگی او از گرداب سیاست نیز برکنار نماند: در روزگار امیر حبیب‌الله کلکانی حاکم غوربند و بامیان شد و با دگرگون‌شدن اوضاع، ده سال و هشت ماه را در زندان، از جمله در زندان دهمزنگ کابل، گذراند. در سال ۱۳۲۶ خواهرزاده‌اش سید مرتضی — پدر فرمانده نام‌آور، سید منصور حسینیار — او را به ولسوالی دوشی برد. نزدیک سی سال پایانی عمر را در دوشی گذراند و خود این دوره را پربرکت‌ترین سال‌های زندگی‌اش از نگاه تألیف می‌داند: یک جلد غزلیات، «تلوین العشق» و «آیات الوصال» یادگار همان سال‌هاست.
پیوند او با شعر و شاعران زمانه‌اش نزدیک بود؛ از جمله خود یاد کرده است که شش ماه با ملا عبدالله «عارف» چاه‌آبی — شاعر غزل نام‌آور «حضرت خلیفه» — همراه بوده و در آن مدت یک بار به سمرقند و بار دیگر به دوشنبه سفر کرده‌اند.
خلیفه سید امیر سیه‌پوش در ۶ حمل ۱۳۵۵، در ۹۶سالگی، در دوشی درگذشت و در زادگاهش چهاریکار، در نزدیکی آرامگاه خلیفه محمدشاه محمدی و خلیفه محمدشفیع وجدی، به خاک سپرده شد؛ آرامگاهش از آن روز تا امروز زیارتگاه مردم است. نشر دیوانش، نیم‌سده پس از درگذشت او، نام و شعر این صوفی سیاه‌پوش را یک بار دیگر به میان خوانندگان فارسی‌زبان آورده است.
این معرفی بر بنیاد «دیوان اشعار انتخابی خلیفه سید امیر سیه‌پوش» (تدوین الحاج صادق حیدری، چاپ ۱۴۰۵) و یادداشت‌های خودنوشت او تنظیم شده است.
