سلسلۀ «گفت‌وگو»
هزاره‌های قلعۀ نو؛ از تیمور تا نادر
گفت‌وگوی دکتر محیی‌الدین مهدی با عصمت الطاف در جادۀ ابریشم — قسمت ششم از ۱۶
این گفت‌وگو پیش‌تر در جریدۀ «جادۀ ابریشم» منتشر شده است. بازنشر آن در دیار در ۱۶ قسمت صورت می‌گیرد و هر روز یک قسمت آن منتشر می‌شود.
عصمت الطاف: نایل در یکی از کتاب‌هایش دو یادداشت کوتاه در مورد نقش شیرمحمد خان هزاره در پیکار میوند دارد که در آن‌ها جان‌فشانی، ایستادگی و مبارزۀ او را در برابر لشکریان استعمار بیان می‌کند و توضیح می‌دهد که چگونه از شکست هم‌رزمانش جلوگیری کرد و مایۀ پیروزی این نبرد شد. این را به‌عنوان مشت نمونۀ خروار از جعل و کتمان در تاریخ افغانستان ذکر کردم. نمی‌خواهم در این‌جا به همۀ موارد اشاره کنم. این در حالی است که در تاریخ‌های رسمی کشور، نام و نشانی از مبارزان دلیری چون شیرمحمد خان هزاره و امثال او نمی‌بینیم. فقط در کتاب «سراج‌التواریخ» به مبارزات او اشاره شده است. از سویی، افراد دیگری در تاریخ مبارزات افغانستان در برابر بیگانگان، همواره بلندتر نموده و نشان داده شده‌اند. به باور شما، این کتمان‌کاری‌ها در تاریخ افغانستان از کجا آب می‌خورند و ما چرا در تاریخ کشورمان با چنین روایت‌هایی روبه‌رو هستیم؟
دکتر محیی‌الدین مهدی: نایل در کتاب «سرزمین و رجال هزاره‌جات» دو بار دربارۀ شیرمحمد خان هزاره سخن می‌گوید؛ یک بار در صفحۀ ۳۱۱، بار دوم در صفحۀ ۴۷۶. بار اول قصد نایل معرفی شیرمحمد خان در ردیف رجال و شخصیت‌های هزاره است؛ اما بار دوم، نقش او را زیر عنوان «سهم هزاره‌ها در جنبش آزادی‌خواهی و استقلال افغانستان» بیان می‌کند.
ابتدا لازم است روشن گردد، طایفۀ هزاره‌ای که شیرمحمد خان بدان منسوب است، در تاریخ، به هزارۀ قلعۀ نو مسمی می‌باشد. الفنستن، سیاستمدار و مورخ شهیر انگلیس، در کتاب معروف خود، «گزارش سلطنت کابل» (که اخیراً زیر عنوان «افغانان» به فارسی ترجمه شده است)، آنان را شامل چهار ایماق می‌داند و می‌نویسد: «چهار ایماق اصلی عبارت‌اند از: تایمنی، هزاره، تیموری و سوری».
هزاره‌های قلعۀ نو به این عقیده‌اند که آنان را امیر تیمور از فارس کوچانده، به این ملک آورده است. قصد او ـ و پس از او، قصد نادر ـ از این کار، مهار و موازنۀ اقتدار ایماق‌ها در مجموع، به‌خصوص جمشیدی‌ها بوده است.
بااین‌حال، الفنستن می‌گوید: «دلیلی نیست که مردمان ایماق و هزاره را یکی ندانیم؛ هرچند که پس از تشرف اسلام با درآمدن به فرقه‌های مختلف از هم جدا شده‌اند» («افغانان»، ص ۴۲۶).
روابط و مناسبات طوایف فارسی‌زبان سنی ساکن در کوهستان میان بلخ و هرات با حکومت‌های این ولایات پس از فروپاشی سلطنت سدوزایی، مطالعۀ مستقلی را ایجاب می‌نماید. بنده این کار را در کتاب تاریخ «ممالک مقبوضۀ افغانستان» (که به‌زودی چاپ و نشر خواهد شد) انجام داده‌ام و از آن‌جا مطالبی را در جواب سؤال شما نقل می‌کنم.
نخستین کس از مردم قلعۀ نو ـ در تاریخ دورۀ نادرشاه افشار ـ میرکش سلطان فرزند قافلان سلطان است. فرزند او که آغای سلطان نام دارد، بنیان‌گذار قلعۀ نو بادغیس است. ظاهراً فرزند این شخص، میر خوشای بیگ نام داشت که بنا به قول محمدکاظم مروی (مؤلف «نامۀ عالم‌آرای نادری») در لشکر نادر افشار «به منصب فرماندهی طایفۀ اویماقیۀ هزاره و جمشیدی سرافراز بود و موازی سه هزار نفر ملازم از جماعت هزاره و جمشیدی، راوتی و قبچاق و غیره گرفت که در رکاب خدمت نماید.»
برادرزادۀ آغای سلطان که محمد خان نام داشت، از جانب تیمورشاه سدوزایی لقب بیگلربیگی گرفت. جانشین او، برادرش بنیاد خان بود. او همواره در کنار شاهان سدوزایی می‌بود. بنیاد خان در منازعۀ میان شاه محمود با شاه زمان، جانب محمود را گرفت و وقتی شاه زمان شکست خورد، قلیچ خان، رئیس طایفۀ تیموری که جانب‌دار شاه زمان بود، هرات را ترک نمود و جا و جایگاه او نیز به بنیاد خان تعلق گرفت؛ اما بنیاد خان به دست شیرمحمد خان اول، پسر آغای سلطانِ فوق‌الذکر کشته شد. شیرمحمد خان از دست شاه کامران سدوزایی لقب نظام‌الدوله داشت.
رقابت هزاره‌های قلعۀ نو با جمشیدی‌ها در این دوره شدت بیشتر گرفت؛ چون علی‌رغم هزاره‌ها که از کامران و پس از او از وزیر یارمحمد خان الکوزایی حمایت می‌کردند، جمشیدی‌ها جانب‌دار قاجارها بودند، طی بیست سال (از ۱۸۳۷ تا ۱۸۵۷ م.) ارتش قاجاری دو بار به هرات هجوم آورد. بار نخست، نتوانست آن‌جا را متصرف گردد؛ اما بار دوم، هرات را متصرف شدند تا بر اثر فشار انگلیس و بنا بر معاهدۀ پاریس، آن‌جا را برای دایم ترک نمودند.
وقتی قاجاریان هرات و اطراف آن را ترک نمودند، شیرمحمد خان توانست رقبای جمشیدی و فیروزکوهی خود را درهم بکوبد و برای مدتی، رهبری طوایف ایماق را به عهده بگیرد؛ اما کریمداد خان (برادر شیرمحمد خان که او هم لقب نظام‌الدوله داشت) با برادر درافتاد و با وزیر یارمحمد خان به مخالفت برآمد. یارمحمد خان نیز بر اختلاف میان دو برادر ـ غرض از بین بردن شکوه هزاره‌ها ـ دامن زد و آن‌گاه خود بر آنان تاخت و علاوه بر تحمیل تلفات سنگین بر هزاره‌ها، هزار خانوار آنان را از قلعۀ نو کوچانیده، به درۀ هرات ساکن ساخت (سال ۱۸۴۷ م/ ۱۲۲۶ ش). کریمداد خان در ضمن این جنگ کشته شد و پایگاه او که قلعۀ لامان نام داشت، به دست صید محمدخان پسر یارمحمد خان افتاد.
ادامه دارد
