شعر از نظر ابن‌سینا
ابن‌سینا را بیشتر با فلسفه، منطق و طب می‌شناسند؛ اما پوهاند دکتور عبدالقیوم قویم در جستاری پژوهشی استدلال می‌کند که او در نظریۀ شعر نیز از پیش‌روان ذی‌صلاح است و این بخش از میراثش هنوز چنان که باید شناخته نشده است. به نوشتۀ قویم، ابن‌سینا از یک سو به شرح و بسط «فن شعر» ارسطو پرداخت — که با آن از راه ترجمۀ عربی‌اش در عهد عباسیان آشنا شده بود — و از سوی دیگر، مطالب تازه‌ای بر آن افزود و نظریۀ شعر را غنا بخشید.
محور بحث، تعریف مشهور ابن‌سینا از شعر است. او در فن نهم از بخش منطق کتاب «شفا» — که هشت فصلش را به شعر و اصناف و اشکال شعر یونان اختصاص داده است — شعر را «کلام مخیل» می‌داند: سخنی که در نفس انسان، بی‌آن که پای اندیشه و اختیار در میان باشد، قبض و بسطی پدید می‌آورد و انفعال نفسانی می‌انگیزد. قویم بر آن است که ابن‌سینا در شعر، تخیل‌گرایی را بر واقعیت‌گرایی ترجیح می‌دهد، زیرا به باور او تجسم چیزهایی که عیناً با واقعیت مطابقت داشته باشند، تأثیر چندانی بر نفس نمی‌گذارد. شعر در این نگاه گاه تنها برای آفریدن شگفتی سروده می‌شود و گاه برای غرض‌های اجتماعی و مدنی، چنان که اشعار یونانیان چنین بود.
جستار، این دیدگاه را در چند اثر ابن‌سینا پی می‌گیرد: در «دانشنامۀ علایی»، که آن را به فارسی دری نوشته است، تخیلات مقدمات قیاس شعری شمرده می‌شوند و نفس را به حرص بر چیزی یا نفرت از چیزی می‌جنبانند؛ در «نجات»، قیاس شعری قیاسی است که هیچ تصدیقی برنمی‌انگیزد و تنها تخیل می‌آفریند؛ و در «رسالۀ عشق»، ماهیت تخیل با نگاهی زیبایی‌شناختی و روان‌شناختی تحلیل می‌شود — قویم ابن‌سینا را از نخستین کسانی می‌داند که تأثیر تخیل را از دیدگاه روان‌شناسی بررسیده‌اند. شاعر نیز به گفتۀ ابن‌سینا از سه راه به محاکات می‌پردازد: تشبیه، استعاره و ترکیب؛ و انسان به دو سبب به سرودن شعر توانا می‌شود: لذتی که از محاکات می‌برد و ذوق ساختن نواهای هم‌آهنگ که در طبع اوست. قویم در این بحث، ابن‌سینا را هم‌آوا با ابونصر فارابی، خواجه نصیرالدین طوسی و عبدالقاهر جرجانی می‌خواند و دو نوع تصویرسازی در شعر را از سخنان او برمی‌آورد: تصویر واقعی و تصویر تخیلی، که ابن‌سینا دومی را ارج خاص می‌گذارد.
پایان‌بندی جستار، افسوسی است بر کم‌توجهی به این میراث: هر قدر نظریه‌پردازی ادبی در غرب بالنده شود، نوآوری‌هایی که فارابی، ابن‌سینا و خواجه نصیر پیش‌تر بیان کرده‌اند از میان نمی‌رود، اما پژوهش دربارۀ آن‌ها هنوز به اندازۀ لازم پیش نرفته است. جستار قویم با تکیه بر متن‌های خود ابن‌سینا، پرونده‌ای مستند برای این ادعا می‌گشاید؛ این‌که نظریۀ شعر ابن‌سینا در مطالعات ادبی فارسی‌زبان چه جایگاهی می‌یابد، پرسشی است که پاسخش را پژوهش‌های تخصصی آینده روشن‌تر خواهد کرد.
منبع: پوهاند دکتور عبدالقیوم قویم
