شاه محمود اوتک (۱۶۹۷–۱۷۲۵)، فرزند میرویس‌خان و فرمانروای غلجاییِ قندهار، همان مردی است که در ۱۷۲۲ میلادی پس از پیروزی در گلن‌آباد و محاصرۀ اصفهان، شاه سلطان حسین صفوی تاج را از سر برداشت و بر سر او نهاد و محمود تا ۱۷۲۵ «شاه ایران» بود. این روزها تصویری از یک سکۀ نقره‌ای او در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شود با این ادعا که این سکه «سندی آشکار» است که محمود خود را ایرانی می‌دانسته و نام افغانستان «اختراع انگلیس» بوده است. بررسی تاریخی این سند و این ادعا، تصویری دقیق‌تر و در عین حال گویاتر به دست می‌دهد.
پیش از سکه، یک نکتۀ نامی: نام این دودمان در «تاریخ مرصّع»، تاریخ پشتوی افضل‌خان ختک — نوادۀ خوشحال‌خان ختک — که نگارش آن از ۱۱۲۰ هجری آغاز شد و هم‌روزگار حکومت میرویس‌خان است، «اوتک» آمده است؛ نه «هوتک» و «هوتکی» که امروز رواج دارد.
سکه واقعی است و نوشته‌اش خوانا. در کاتالوگ مرجع سکه‌های اسلامی (دسته‌بندی استیون آلبوم، شمارۀ ۲۷۱۴)، سکۀ نقره‌ای محمود از ضرب قندهار — روپی یا ده‌شاهی، ۱۱٫۱۴ گرم — با این بیت ثبت شده است: «سکه زد از مشرق ایران چو قرص آفتاب / شاه محمود جهانگیرِ سیادت‌انتساب» و در پایین سکه: «ضرب قندهار». پشت سکه، کلمۀ شهادت در مربعی نشسته و گرد آن نام‌های چهار خلیفۀ نخست آمده است؛ یعنی همان یک سکه، هم مذهب اهل سنتِ اوتکیان را اعلام می‌کند و هم جغرافیای سیاسی‌شان را: قندهار در نگاه فرمانروایش نه سرزمینی جدا، که «مشرق ایران» بود و او شاه آن مشرق. اکادمیسین عبدالاحمد جاوید نیز سجع مهر محمود را با همین بیت ثبت کرده و بیت دومی را هم آورده است: «دین حق را سکه بر زر کرد از حکم الله / عاقبت محمود باشد پادشاه دین‌پناه».
پس از فتح اصفهان، دیگر سخن از «مشرق» نبود. بر سکه‌های تازه بیت دیگری نشست: «سکۀ سلطان حسین نابود شد / شاه ایران عاقبت محمود شد». جانشینش اشرف اوتک نیز در پیمان صلح با دولت عثمانی رسماً «شاه ایران» شناخته شد و بر کتیبۀ کاشی مسجدی در اصفهان (۱۷۲۶) نیز او را شاه ایران خوانده‌اند. شاعران دربارش، چون رفیقی سیرجانی، محمود را حامی زبان فارسی ستودند. به سخن دیگر، اوتکیان — پشتون‌های غلجایی که صفویان را برانداختند — مشروعیت خویش را نه در جدایی، که در نشستن بر تخت ایران و به زبان فارسی تعریف کردند؛ در افق سیاسی آنان چیزی به نام کشوری جدا به نام افغانستان وجود نداشت.
اما بخش دوم ادعا — این‌که نام افغانستان «اختراع انگلیس برای جدایی» بوده است — در برابر اسناد نمی‌ایستد. واژۀ «افغان» (نام تاریخی پشتون‌ها) در «حدود العالم»، جغرافیای سدۀ دهم میلادی، آمده است؛ نام «افغانستان» به معنای ناحیۀ کوه‌های سلیمان در «تاریخنامۀ هرات» (۱۳۲۱ میلادی) دیده می‌شود و بابر در سدۀ شانزدهم آن را برای سرزمین‌های جنوب کابل به کار برده است. آنچه تازه است، گسترش این نام به سراسر یک کشور است: این کار در سده‌های هجدهم و نوزدهم با دولت درانی انجام شد؛ صورت انگلیسی نام در پیمان‌های با ایران قاجار و هند بریتانیا گردش داشت، جورج فورستر آن را در ۱۷۸۲ به چاپ رساند، الفینستون در کتاب ۱۸۱۵ خود آن را در غرب رواج داد و نام در پیمان گندمک (۱۸۷۹) نام رسمی کشور شد. نقش واقعی بریتانیا نه ساختن این واژه، که کشیدن مرزهای نوین — چون خط دیورند (۱۸۹۳) — بود.
ارزیابی این سند، پس، دو رو دارد و هر دو باید گفته شود: سکۀ قندهار سندی اصیل و پرگوست؛ نشان می‌دهد که سه سده پیش، فاتح پشتونِ اصفهان خود را «شاه ایران» می‌خواند و زادگاهش را «مشرق ایران» می‌نامید — در جهان سیاسی آن روز، قدرت از راه تخت ایران می‌گذشت و هیچ پروژۀ جدایی در کار نبود. ولی سکه، سند جهانِ سیاسی عصر خویش است، نه شناسنامۀ ملی به معنای امروزین؛ و دقت تاریخی حکم می‌کند که ادعای «اختراع انگلیس» را — که اسناد کهن‌تر آن را رد می‌کند — از سند معتبر سکه جدا کنیم تا گویایی خود سند، زیر بار ادعایی نادقیق نرود.
