سلسلۀ «گفت‌وگو»
چرا نایل به هزاره و کاتب پرداخت؟
گفت‌وگوی دکتر محیی‌الدین مهدی با عصمت الطاف در جادۀ ابریشم — قسمت پنجم از ۱۶
این گفت‌وگو پیش‌تر در جریدۀ «جادۀ ابریشم» منتشر شده است. بازنشر آن در دیار در ۱۶ قسمت صورت می‌گیرد و هر روز یک قسمت آن منتشر می‌شود.
عصمت الطاف: همان‌گونه که عرض کردم، بخشی از دغدغۀ نایل، سرزمین، تاریخ، شخصیت‌ها، ادبیات و فرهنگ هزاره‌ها بود. با توجه به اینکه شما هم دو اثر دربارۀ این قوم دارید، یکی را خودتان تألیف کردید؛ یعنی «تبار و زبان مردم هزاره» و دیگری را ترجمه کرده‌اید؛ یعنی «گویش هزاره‌گی در پارسی افغانستان». بنابراین، هزاره‌ها و تاریخ و زبان آنان، نقطۀ مشترک پژوهش‌های شما و نایل است. به باور شما، چه چیزی نایل را وامی‌داشت تا آثار و نوشته‌های مربوط به جامعۀ هزاره را در هر جا رصد کند و آن‌ها را یا به صورت مستقیم و بدون کم و زیاد کردن، به نام خود نویسندگان، در مجلدهای مختلف گرد هم آورد و یا هم آن‌ها را بخواند و لُب و لبابشان را گزارش کند؟
دکتر محیی‌الدین مهدی: نایل یک محقق پرتلاش و خستگی‌ناپذیر بود. حجم کارهای او نشان می‌دهد که دقیقه‌ای از پژوهش باز نمی‌ایستاده است. بی‌گمان انگیزۀ او علاوه بر اشتیاق ذاتی بر امر تحقیق، تعلقش به قوم و جامعۀ هزاره نیز بوده است.
وقتی نایل می‌بیند که با هزاره در تمام ابعاد تبعیض وجود دارد، حتا مانع انتشار و انعکاس مصایبی می‌شوند که بر آن‌ها روا داشته شده بود؛ آستین همت بالا می‌زند و قلم به دست می‌گیرد تا به بحران قحط معلومات دربارۀ هزاره پایان دهد. بدین‌گونه، حجم قابل ملاحظه‌ای از معلومات می‌آفریند و به زوایای تاریک دانش هزاره‌شناسی روشنی می‌اندازد.
باری، سال‌های قبل، حینی که در کابل بودم، در محفل معرفی کتابی که در تاریخ باستانی هزاره‌ها نوشته شده بود، شرکت نمودم. کتاب مورد بحث، فاقد پایه‌های علمی و عاری از استنادهای معتبر تاریخی بود. از این رو، جناب داکتر امین احمدی گفتند: نگارش چنین کتاب‌هایی را می‌توان واکنشی در برابر تاریخ‌نویسی رسمی دانست. مورخینِ پس از کاتب، به طور آشکار به تحریف تاریخ دست یازیدند، سهم یک قوم را بسی فراتر از آنچه بود و هست، تصویر کردند و برای اقوام دیگر ـ به خصوص برای هزاره‌ها ـ موقعیتی قائل نشدند. این امر سبب گشت که نویسندگان و مورخین اقوام دیگر، در واکنش به آنان راه افراط در مسیر دیگری در پیش گیرند.
اما نایل از این دسته مورخین نیست و هرگز وقت خود و سرمایۀ خواننده را برای هیچ تلف نمی‌کند. چنان‌که نگاه او دربارۀ چیستی هزاره را ـ که از اساسی‌ترین مباحث تاریخی است ـ دیدیم؛ اینک نظر او را دربارۀ زبان مردم هزاره می‌خوانیم:
«لهجۀ هزارگی یکی از لهجه‌های فراوان و متفاوت زبان دری است. ویژگی‌های خاص محلی خود را دارد و الفاظ و کلماتی از شاخه‌های فرعی زبان ترکی و زبان پشتو و دیگر زبان‌های وطن ما، در آن راه یافته است و آن را غنای بیشتر بخشیده و ساحۀ مفاهیم آن را ـ هم از نظر لفظ، هم از لحاظ معنی ـ گسترده‌تر گردانیده است» (سرزمین و رجال هزاره‌جات، ص ۱۷۴).
این در حالی است که عده‌ای تنک‌مایه می‌کوشند لهجۀ هزارگی را زبان جدا ـ غیر از زبان فارسی ـ وانمایند تا بدین‌گونه فاصلۀ اجتماعی میان هزاره‌ها را با سایر فارسی‌زبانان بیش از پیش سازند.
عصمت الطاف: یکی از وجوه مهم پژوهش‌های حسین نایل، کاتب‌پژوهی است. او نخستین کسی است که بعد از سال‌ها سانسور و کتمان و نادیده‌انگاری که بر آثار و نوشته‌های فیض‌محمد کاتب هزاره رفته بود، دوباره به کاتب بازگشت و یادداشت‌هایی دربارۀ او و آثارش نوشت. این وجه از کارهای نایل چقدر اهمیت دارد و نقش او را در احیا و بازخوانی آثار کاتب چگونه ارزیابی می‌کنید؟
دکتر محیی‌الدین مهدی: مقالۀ «پژوهشی در بازنمایی و بازشناسی آثار کاتب» نمی‌تواند نخستین کار نایل در کاتب‌شناسی باشد؛ زیرا این مقالۀ جامع را کسی می‌تواند بنویسد که به آثار کاتب احاطه داشته باشد. به نظر من، این مقاله پس از جمع‌آوری «اعلام سراج‌التواریخ» نوشته شده؛ چون تهیه و تدوین این فهرست مستلزم اشراف بر آثار کاتب و مخصوصاً بر سراج‌التواریخ می‌باشد. کتاب اعلام سراج‌التواریخ، از آثار چاپ‌نشدۀ کاتب است؛ اصولاً نمی‌توان آن را به طور مستقل چاپ و منتشر نمود؛ چون نشر آن بدون متن کتاب بیهوده است. جا داشت که یکی از ناشران سراج‌التواریخ از آن استفاده می‌کرد؛ مخصوصاً در کارهای انتشارات عرفان و انتشارات امیری ـ که اولی مجلدات اول و دوم و سوم، و دومی بخش‌های سه‌گانۀ مجلد چهارم را نشر کرده‌اند (مخصوصاً در کار فهرست‌نویسی آنان اشکال جدی وجود دارد).
من مقدمۀ اعلام سراج‌التواریخ را به دست آوردم و آن را در این ضمن، ضمیمه و نشر می‌نمایم. خوانندۀ محترم متوجه می‌شود که نایل حتا در ترتیب این فهرست نیز به مسائل هزاره و هزاره‌جات عنایت خاص داشته است. او به طور جداگانه «فهرستی از اسمای رجال و اماکن و قبایل هزاره» تهیه نموده تا «وسیلتی و سهولتی برای مراجعات آینده و مطالعات بیشتر در این زمینه باشد». نایل به این امر در کتاب سرزمین و رجال هزاره‌جات نیز پرداخته. در آنجا زیر عنوان «فهرست اسمای رجال و اماکن هزاره» بر ضرورت و تهیۀ فهرست جداگانه تأکید نموده است.
ادامه دارد
