محمدایوب عظیمی برگردان فارسی کتاب «افغانستان مترقی» (Progressive Afghanistan، کابل ۱۹۳۳) نوشتۀ محمدعلی هندی، معلم تاریخ مکتب حبیبیۀ کابل، را بخشبخش نشر میکند. فصل نخست کتاب، «علل انقلاب»، در بخشهای پیشین از بدعهدی شاه و فروریختن اعتماد مردم، از هدررفتن خزانه در سفر اروپا و اصلاحات تحمیلی و از فساد فراگیر، مالیات سنگین و ارتش پوسیده سخن گفت. بخش چهارم، که این گزارش بر پایۀ آن نوشته شده است و فصل نخست با آن به پایان میرسد، واپسین حلقۀ زنجیره را روایت میکند: بیاعتنایی شاه به شورشهای آغازین، کنارهگیری او از سلطنت و بدلشدن قیام به «جنگ مذهبی».
به نوشتۀ کتاب، در سراسر کشور خیزشهای کوچکی در چندین ناحیه رخ داد، اما پادشاه ـ که یا اطلاعات نادرستی دریافت کرده بود یا به قدرت نفوذ خود میبالید ـ به این رویدادها اعتنایی نکرد تا آنکه ناآرامیها به شکل یک انقلاب درآمد. هنگامی که بحران رسید، پادشاه توان کافی برای رویارویی با آن را نداشت: نه قدرت نیروهایی را که در برابرش صفآرایی کرده بودند به درستی درک میکرد و نه راهکاری برای مقابلۀ موفقیتآمیز با آنان مییافت. کتاب مینویسد او، برخلاف تمام سنتهای افغان، از مواجههشدن با مسئله شانه خالی کرد و به دلیل فقدان شجاعت، تمامی فرصتهای جلب حمایت و احتمالاً دستیابی به پیروزی را از دست داد؛ سرانجام به نفع برادر بزرگترش، سردار عنایتاللهخان، از سلطنت کنارهگیری کرد و مخفیانه به قندهار گریخت و، به تعبیر کتاب، ملت را همچون طعمهای آسان به دست «راهزنان مناطق شمالی» سپرد.
واپسین و به باور کتاب مهمترین عامل، درک نادرست شاه از احساسات مذهبی رعایایش بود. شایعات به شدت رواج یافته بود که پادشاه از دین اسلام رویگردان شده است، اما هیچ تلاشی برای تکذیب این شایعات صورت نگرفت. از سوی دیگر، رفتار غیرمسئولانۀ پادشاه، نادیدهگرفتن و زیر پا گذاشتن سنتهایی با قدمت چندصدساله و تمسخر افراد مذهبی از سوی او، بر بدگمانیهای عمومی دامن زد؛ قطع آب و برق برخی مساجد و رهاکردن شماری از اماکن مذهبی به حال خود تا به ویرانی بگرایند نیز نه تنها شایعات را فرو ننشاند، بلکه بر شدت آنها افزود. برخی مقامات نادان نیز آشکارا اعلام کردند که قوانین قرآنی دیگر منسوخ شده و با شرایط دنیای مدرن سازگار نیستند. کتاب نتیجه میگیرد که اینگونه اقدامات آتش زیر خاکستر خشم عمومی را شعلهور ساخت و آن را به آتشی فراگیر بدل کرد، تا آنجا که قیام به شکل هولناک یک «جنگ مذهبی» درآمد؛ جنگی که نه صرفاً شورشی علیه یک پادشاه، بلکه «جهاد» علیه یک کافر محسوب میشد. گزیده با «پایان فصل اول» به فرجام میرسد.
ارزیابی: بخش پایانی فصل نخست، روایت کتاب را از علتهای ساختاری به لحظۀ فروپاشی میرساند: شاهی که شورشهای نخستین را ندید، بحران را نشناخت و در واپسین لحظه، به جای رویارویی، کنارهگیری و فرار را برگزید؛ و جامعهای که خشمش از فساد و مالیات، با شایعۀ بیدینی شاه و بیحرمتی به مقدسات، رنگ «جهاد» گرفت. این روایت همعصر، از قلم معلم تاریخ مکتب حبیبیه، همچنان یکی از صریحترین سندهای تاریخنگاری خود افغانستان دربارۀ سقوط امانالله خان است و برگردان بخشبخش آن این سند کمیاب را در دسترس خوانندگان امروز میگذارد.
شرح تصویر: امانالله خان، شاه افغانستان (۱۹۱۹–۱۹۲۹)؛ پرترۀ رنگیشده.
منبع: محمدایوب عظیمی




