میرزا محمدنبی واصل کابلی، ملقب به «دبیرالملک» (۱۲۴۴ هجری قمری، برابر ۱۸۲۸/۱۸۲۹ میلادی – ۲۰ ثور ۱۲۷۱ خورشیدی، ۱۸۹۲ میلادی)، از شاعران فارسیگوی سدۀ سیزدهم هجری و از دبیران نامدار دربار کابل است؛ مردی که نیمۀ عمرش را در دیوان و نیم دیگرش را در غزل گذراند و در روزگاری که سبک هندی بر شعر افغانستان سایه افکنده بود، چراغ سبک عراقی و شیوۀ حافظ را روشن نگه داشت.
واصل در دهافغانان کابل زاده شد. پدرش، میرزا محمدهاشمخان، از اهل قلم بود و پسر در خانهای پرورده شد که کتاب و خط در آن حرمت داشت. آموزشهای نخستین را در محلۀ مرادخانی کابل نزد ملا رحمدلخان مدرس فراگرفت و هنر خطاطی را نیز آموخت، چنانکه در منابع، در کنار شاعری، خطاط نیز خوانده شده است. سپس نزد میرزا محمد محسنخان، از دبیران بزرگ دربار، شاگردی کرد و از او فن دبیری و سنتهای شعر فارسی را آموخت.
در جوانی به کار دیوانی درآمد. در روزگار امیر شیرعلیخان نایبکاتب و سپس محرر و مشاور دربار بود و تا وفات آن امیر (۱۲۹۶ قمری) بدین کار اشتغال داشت؛ و چون محسنخان سفیر افغانستان در روسیه شد، منصب منشیگری و سردبیری دربار به واصل رسید. پس از آن در دربار امیر عبدالرحمنخان نیز منشی و مشاور ماند و بسیاری از معاهدههای سیاسی آن امیر را با قلم خود تحریر کرد؛ لقب «دبیرالملک» یادگار همین سالهای خدمت دیوانی اوست.
اما نام واصل در تاریخ ادب، بیش از آنکه به دبیریاش گره خورده باشد، به غزلش بسته است. او خود را پیرو حافظ میدانست و غزلهایی در استقبال از حافظ، و گاه سعدی، امیرخسرو و جامی، سروده است. محمدکاظم کاظمی او را سرسلسلۀ معدود شاعرانی میشمارد که در دوران غلبۀ سبک هندی کوشیدند به جنبش «بازگشت ادبی» ایران بپیوندند و سبکهای کهن را احیا کنند، هرچند آن کوشش در افغانستان به جریان بدل نشد. واصل طبیعتی انزواپسند داشت و با مردم کم میآمیخت؛ از همین روست که در شعرش عشق و عرفان جلوهای بیش از موضوعهای اجتماعی و سیاسی دارد، چنانکه در این بیت از اوست:
ز جام عشق کشیدیم باده با دل شاد
سبوی عقل شکستیم، هرچه باداباد
از او دیوانی بر جای مانده است که غزل بخش بزرگ آن است و قصیده، قطعه، رباعی و ترجیعبند نیز در آن گرد آمده؛ دیوانی جدا از مخمسها نیز به او نسبت دادهاند. چاپ شناختهشدۀ دیوانش در کابل (۱۳۷۳ خورشیدی / ۱۹۹۵ میلادی) به گردآوری محمدهمایون پرونتا و با خط کریم دانش منتشر شده است؛ گزارشها دربارۀ شمار و ترکیب اشعار نسخههای دیوان یکدست نیست و این اثر هنوز ویرایش انتقادی نیافته است. در سالهای اخیر نیز پژوهشهای دانشگاهی تازهای به شعر او روی آوردهاند، از جمله بررسی صنعت سجع در بیستوپنج غزل او.
واصل کابلی در ۲۰ ثور ۱۲۷۱ خورشیدی در کابل درگذشت و در مهمانسرای دهافغانان، زادگاهش، به خاک سپرده شد. مقطع یکی از غزلهایش گویی سخنی است که با آیندگان گفته است:
مشکل که داغ هجر تو از دل بهدر رود
صد لاله گر ز تربت «واصل» بهدر شود
و این غزلی از اوست:
یاران دلی پرورده ام سرمست عصیان در بغل
کس را مباد این گونه دل آلوده دامان در بغل
گه می پرست کفر و کین گه باده نوش عقل و دین
یک روز بت در آستین یک روز قرآن در بغل
بردم به بازارش بسی نامد خریدارش کسی
کس را مبادا اطلسی زین گونه ارزان در بغل
از این دل بی پا و سر صد داغ دارم بر جگر
زان داغها شب تا سحر درد فراوان در بغل
زین مردم بی معرفت پاداش مهر و عاطفت
دارم دل مریمصفت پر داغ بهتان در بغل
دنبال یار خوش نفس دارم سفر کردن هوس
وادی به وادی چون جرس فریاد و افغان در بغل
دنبال آن زیبا صنم افتان و خیزان می روم
ریگ بیابان در قدم خار مغیلان در بغل
رفت آن غزال مشک مو دل میرود دنبال او
از گریه خار اندر گلو وز ناله پیکان در بغل
از شور آن شیرین نمک شد آب چشمم کم کمک
دریا و در وی مردمک نوحی و طوفان در بغل
از حسرت آن لعل لب بارم ز مژگان روز و شب
یاقوت رخشان در قصب لولو و مرجان در بغل
ای برده چشمت هوش دل بار غمت بر دوش دل
جای تو در آغوش دل چون جای قرآن در بغل
باز آ که مهماندارمت جان در قدم بسپارمت
وز ماحضر پیش آرمت دل مرغ بریان در بغل
هر چند واصل سوز دل آن شمع را روشن نشد
دل هر شبی از داغ او دارد چراغان در بغل




