عبدالحیی خراسانی در بخش نخست نوشتهای تازه، کتاب جغرافیای تألیف محمد حسین را بررسی میکند که به گفتۀ او در سال ۱۹۲۳ میلادی، پس از استقلال افغانستان و به فرمان اماناللهخان، چاپ شده و نخستین مرجع رسمی و معتبر جغرافیای کشور شمرده میشود؛ کتابی که پشت جلد و مقدمهاش از میان رفته است. پرسش محوری او این است که این جغرافیای رسمی چه تصویری از کشور، اقوام، شهرها و شهروندان افغانستان ارائه میکند.
به نوشتۀ خراسانی، این اثر برغم عنوانش فقط جغرافیا نیست: از تقسیمات اداری تا مردمشناسی، از آمار جمعیت تا احوال همۀ اقوام و اقتصاد و تجارت در آن بحث شده است. او میگوید کتاب کوشیده است همۀ شهروندان را به عنوان تبعه و «ملت افغان» تعریف کند، اما این واژه در سراسر کتاب نامأنوس است و چنین مینماید که پس از تألیف به مؤلف گفته شده باشد در پایان معرفی هر قوم، جا و بیجا، بنویسد که همۀ این اقوام «از ملت واحد افغان حساب میشوند».
نخستین نکتۀ او حدود اربعۀ کشور است. او از کتاب نقل میکند که در مشرق، میان دریای سند و کوه سلیمان، «قبائل افاغنه بود و باش دارند» و در جنوب نیز از «علاقۀ افغان خودمختار» یاد شده است. نتیجهای که میگیرد این است که موطن اصلی افاغنه در خود کتاب کوه سلیمان دانسته شده و غلجاییها ساکنان اصلی همان کوه معرفی شدهاند که تازه به جاهای دیگر آمدهاند؛ چنانکه در کتاب، طوایف افاغنه بیش از صد گروه شمرده شده و همگی زیر دو عنوان بزرگ غلجایی و ابدالی تعریف شدهاند.
نکتۀ دوم نام سبزوار است: در این جغرافیا سبزوار شهرستانی درجۀ اول با سابقۀ فرهنگی و تاریخی معرفی میشود، اما امروز به گفتۀ خراسانی این نام در جغرافیا یافت نمیشود، زیرا آن شهرستان به شیندند بدل شده و در واپسین تقسیمها به پنج نام تقسیم گردیده است؛ امری که او آن را بخشی از روندی نودساله میداند که نامهای تمدنی و تاریخی را هدف گرفته است.
نکتۀ سوم ترکیب جمعیتی شهرهاست. خراسانی مینویسد در آن عصر شهرهای قندهار، کنر، جلالآباد و لغمان در کتاب محل زندگی اقوام گوناگونی چون تاجیک، سیستانی، کرمانی، بیرجندی، قائنی، مشهدی، سلغری، کاشغری، جدیدی، دیگان، قزلباش، کرد، حبشی و قریشی نشان داده شدهاند که همه به عنوان «فارسیدانان» یاد شدهاند. و نکتۀ چهارم او اصطلاحشناختی است: در این کتاب «افاغنه» و «افغانان» در تعریف پشتونها به کار رفته و واژۀ «پشتون» هنوز به صورت رسمی مصطلح نبوده است؛ همچنانکه نام اقوامی مانند کرد، قریشی، حبشی، رومی و جدیدی در آن آمده که امروز به گفتۀ او نام و هویتشان فراموش شده است.
در سنجش این نوشته دو نکته گفتنی است. نخست آنکه صفحههایی که همراه این بخش منتشر شده، صفحههای آن کتاب جغرافیا نیست: صفحۀ عنوان و دیباچهای که در میان آنها خوانده میشود از آنِ «باب اول افغانی» است، نخستین کتاب درسی زبان افغانی (پشتو) برای مدرسۀ حبیبیۀ کابل، تألیف صالح محمد، معلم همان مدرسه، که در سال ۱۳۲۵ هجری قمری، در روزگار امیر حبیباللهخان و به فرمان وزیر معارف وقت، محمد سلیمان خان، چاپ شده است. دیباچۀ آن از تصمیم انجمن معارف برای داخلکردن زبان افغانی در نصاب تعلیم و یکدستسازی خط و کتابت بر پایۀ گویش قندهاری سخن میگوید و «جدول حروف مخصوصةالشکل افغانی» در صفحۀ ۱۳ آن، حرفهای ویژۀ این زبان را میآموزد. هیچیک از گذرگاههایی که خراسانی از جغرافیای ۱۹۲۳ نقل میکند، از حدود اربعه و سبزوار تا فهرست اقوام شهرها، در صفحههای همراه دیده نمیشود؛ پس سنجش آن نقلها بر خود آن کتاب استوار است که در این بخش در دست نیست.
دوم آنکه هر دو سند به سالهای دولتسازی و معارفسازی آغاز سدۀ بیستم تعلق دارند، یکی از روزگار حبیباللهخان و دیگری از روزگار اماناللهخان؛ و در کتاب درسی ۱۳۲۵ نیز زبان این مردم در سراسر دیباچه «افغانی» نامیده شده و از «پشتون» نامی نیست، که با نکتۀ اصطلاحشناختی خراسانی دربارۀ کتاب ۱۹۲۳ همجهت است. خراسانی وعده داده است نوشتهاش ادامه دارد و در صفحهها مطالب مهمتری هست؛ بخشهای آینده روشن میکند که او از خود کتاب جغرافیا چه سندهای دیگری به دست میدهد.

منبع: عبدالحیی خراسانی




