عبدالرحمن خان (۱۸۴۰ یا ۱۸۴۴–۱۹۰۱) از ۱۸۸۰ تا ۱۹۰۱ بر افغانستان حکومت کرد و به «امیر آهنین» شهرت یافت. او قدرت را در کابل متمرکز ساخت، شورشهای پیدرپی را سرکوب کرد، در ۱۸۹۳ معاهدۀ دیورند را با هند بریتانیا امضا نمود و در سراسر حکومتش از بریتانیا کمک مالی میگرفت؛ نشان ستارۀ هند نیز بر سینۀ او بود. جنگهای هزارهجات در سالهای ۱۸۹۱ تا ۱۸۹۳ خونینترین صفحۀ حکومتش شمرده میشود. محمد نصیر مهرین، تاریخنگار مقیم آلمان، در یادداشتی کوتاه برجستهترین ویژگیهای این امیر را برشمرده است.
مهرین عبدالرحمن را فرمانروایی خودکامه و «مطلقالعنان» میخواند و مینویسد بیسوادی و ناآشنایی او با دگرگونیهای زمانه، و مخالفتش حتی با تغییرات اندک روزگار امیر شیرعلیخان، به مردم و به سیر رشد کشور آسیب رساند. به نوشتۀ او، این امیر دینداری صاحب تفسیر ویژهای از دین نبود؛ سران دینی را مطیع خود کرده بود و از دین استفادۀ سیاسی و ابزاری میکرد.
در داوری مهرین، با همۀ ستمی که در روزگار عبدالرحمن بر سراسر کشور رفت، آنچه او بر مردم هزاره کرد آشکارا نسلکشی بود. تشبیه او چنین است: عبدالرحمن در برابر مردم کشور «پلنگمآب» و در برابر بریتانیاییها «موشگونه» بود؛ جیرۀ آنان را میگرفت و مدحشان را میگفت. سخن پایانی یادداشت نیز پیوندی میان دیروز و امروز میبندد: «کسانی که ستمگریهای عبدالرحمن را نپذیرفتهاند، امروز ستمگری و تبعیض طالبــان را نیز نمیپذیرند.»
بخش بزرگی از این تصویر با اسناد تاریخی آن دوره همخوان است: تمرکز قدرت، سرکوبهای پیدرپی، پیوند مالی و سیاسی با هند بریتانیا و ابعاد کشتار، اسارت و مصادره در هزارهجات، در پژوهشهای تاریخی به تفصیل ثبت شده است؛ هرچند در نامگذاری حقوقی رویدادهای هزارهجات میان پژوهشگران بحث همچنان ادامه دارد. تشبیههای «پلنگ» و «موش» زبان خود مهرین است برای فشردن یک داوری در دو واژه، و پیوندی که او میان ستم آن روز و تبعیض امروز میبندد، نتیجهگیری خود اوست که خواننده میتواند آن را با سنجۀ اسناد بپذیرد یا به پرسش بگیرد.




