حبیبالله کلکانی، مشهور به «بچۀ سقاو»، در جدی ۱۳۰۷ خورشیدی، پس از فروپاشی حکومت اماناللهخان، کابل را گرفت و با لقب «خادم دین رسولالله» نزدیک نه ماه بر افغانستان حکومت کرد. آن حکومت کوتاه از همان آغاز با توطئه و نافرمانی روبهرو بود و یکی از شگفتترین رویدادهایش در همان بهار نخست رخ داد: نقشۀ انفجاری انتحاری در دل مسجدی در کابل، که پیش از اجرا کشف شد و سرانجامی خونین یافت.
محمدایوب عظیمی، با تکیه بر چند منبع آن روزگار، مینویسد که در حمل ۱۳۰۷ دو تن میخواستند هنگام ادای نماز جمعه، در نزدیکی امیر، خود را منفجر کنند. منابع در نام مسجد یکدست نیستند و از مسجد عیدگاه و مسجد سر پل خشتی هر دو یاد شده است. آن دو در جمعۀ نخست کامیاب نشدند و کار را به جمعۀ آینده انداختند؛ اما دو روز پیش از اجرای برنامه، نقشه برملا شد و هر دو با مواد انفجاری دستگیر شدند و اعتراف کردند: حبیبالله، پسر حاجی عبدالغفار نجار، و عبدالرسول، پسر خانجی هندی که در روزگار عبدالرحمنخان خانهسامان بود. خبر این نقشه را قاری دوستمحمد به امیر رسانده بود.
هر سه تن به اعدام محکوم شدند؛ اما امیر نخست قاری دوستمحمد را اعدام کرد، همان کسی را که نقشه را به او گزارش داده بود، و دلیلش را چنین بیان کرد: «قاری دوستمحمدخان به من بیعت نموده، سپس با دشمنانم همدست شده و به من خیانت کرده است؛ و در حالی که با رفقای خود همدست شده بود، چرا به ایشان خیانت نموده، اطلاعشان را به من آورد و سبب قتل آن دو نفر رفیق خود گردید؟ پس چون او دو خیانت کرده، اولاً خودش را در مقابل رفقایش اعدام باید نمود و بعد دو نفر رفقایش را.» سپس آن دو تن نیز اعدام شدند.
محییالدین انیس در کتاب «بحران و نجات» از این واقعه به کوتاهی یاد کرده و آن سه تن را «جوانهای فداییِ آرمانبهدل» خوانده است. داکتر خلیل وداد نیز در کتاب «امیر حبیبالله کلکانی؛ مردی در حریق تاریخ»، با استناد به مدارک خویش، از نفر چهارمی یاد کرده است: نوجوانی خردسال که به سبب نابالغ بودن عفو گردید.
دربارۀ خود قاری دوستمحمد، منابع همصدا نیستند. فیضمحمد کاتب در «تذکرالانقلاب» او را لغمانی معرفی کرده و با سخنی سخت از او یاد کرده است: «ملانمایی که در افعال قبیحۀ شیطانی ید طولایی داشت». شاهآقا مجددی او را پنجشیری نگاشته است. محمدطه کوشان، به نقل از داکتر روان فرهادی و استاد واصف باختری، او را تاجیکی از چهاریکار میداند که شاید از دهکدۀ لغمانیِ همان شهر بوده باشد؛ و فرهادی و باختری او را از مبارزان مشروطهخواه، قاریی جید و عالمی روشن و دانا شمردهاند. ضیاء قاریزاده، از چهرههای فرهنگی کابل، پسر او بود.
این رویداد، هم ناامنیِ حکومت نهماهۀ کلکانی را نشان میدهد و هم منطق خود او را در داوری: در استدلال امیر، خیانت به رفیقان گناهی همسنگ توطئه بر ضد خود او بود. ارزش این یادداشت در گردآوردن پنج منبع است، از وقایعنگاری همروزگار کاتب تا پژوهش وداد، تا صفحهای مستند اما کمترشناخته از آن روزگار پرآشوب از گمشدن بماند؛ و دوگانگی داوریها دربارۀ قاری دوستمحمد نیز یادآور میشود که یک انسان را همروزگارانش چقدر ناهمسو میتوانستند ببینند.




