سلسلۀ «گفتوگو»
فارسیپروری حاکمان افغانستان
گفتوگوی دکتر محییالدین مهدی با عصمت الطاف در جادۀ ابریشم — قسمت دهم از ۱۶
این گفتوگو پیشتر در جریدۀ «جادۀ ابریشم» منتشر شده است. بازنشر آن در دیار در ۱۶ قسمت صورت میگیرد و هر روز یک قسمت آن منتشر میشود.
عصمت الطاف: تیمورشاه فرزند ارشد احمدشاه، خودش یک شاعر بود و به زبان فارسی و پشتو شعر میسرود. دیوان شعر فارسیاش چاپ شده است. از میان شاعران قدیم، بیشتر به بیدل گرایش داشت و با تأثیرپذیری از این قلۀ سبک هندی، شعر هم سرود. میخواهم بپرسم، چه عوامل اجتماعی و فرهنگی باعث شد که این روحیه در میان پادشاهان و حاکمان پشتونتبار افغانستان ادامه پیدا نکرد؟ حتی رفتهرفته موضع ضدیت با زبان و ادبیات فارسی و در واقع، با تمدن زبان فارسی را روی دست گرفتند؛ مثلاً نادیده گرفتن تغییر نام فارس به ایران و مصادرۀ تمام میراث ایران تاریخی و سکوت شاهان افغانستانی در برابر این اتفاقات، سکوت در برابر مفاخر و میراثهای فرهنگی و بناهای فرهنگی ـ تاریخیای که در افغانستان بودند و هستند، ویرانی مجسمههای بودایی بامیان در زمان طالبان، سرکوب و محدودیت زبان فارسی در دوران نادرشاه و ظاهرشاه و تا اکنون، دوران امارت دوم طالبان، نمونههای بارز این رویه هستند.
دکتر محییالدین مهدی: بنده دو رساله زیر نامهای «فارسیپروری حاکمان افغان» و «فارسیستیزی حاکمان افغان» نوشتهام. رسالۀ اول هنوز اقبال چاپ و نشر نیافته است؛ اما رسالۀ دوم، اخیراً جزو کتاب «ذکر افغان در اسناد بازمانده از دستبرد زمان» چاپ و نشر گردید.
رسالۀ اول به دورههای حکمروایی افغانان لودی و سوری و هوتکی و سدوزایی محدود و محصور است. در آن رساله، از ذوق شاعرانۀ پادشاهان و امرا گرفته، سجع مهر انگشت آنان، تا نامههای رسمی و خصوصی، فرمانها، طغراها، شاعران و ادبای دربار، آثار نگاشتهشده به زبان فارسی به دستور آنان، آثار فارسی نگاشتهشده در حاکمیت آنان و سوانح مختصر شاعران و ادبای وابسته به آن حاکمان و امرا ذکر گردیده است.
اما در رسالهای که موضوع آن به سؤال شما مرتبط میباشد، تاریخ فارسیستیزی از عهد شیرعلی خان تا ملا هبتالله، با موارد و شواهد ذکر گردیده است. نقل آن در اینجا وجهی ندارد.
اما اینکه نهتنها روحیۀ فارسیپروری میان حاکمان افغان ادامه نیافت، بلکه بهتدریج مبدل به عناد و ستیز در برابر آن گردید، عواملی دارد که مختصراً بیان میگردد:
سلسلۀ بارکزایی که از ابتدای سدۀ مورد بحث، حکومت و حاکمیت را در کف اقتدار گرفتند، اصالتاً ـ چنانکه نقل شد ـ بدوی و کوچی بودند. از این رو، بنیانگذاران این سلسله که اکثراً بیسواد بودند، رغبتی به زبان و ادبیات فارسی نداشتند.
در قرنهای هجدهم و نوزدهم، هم در هندوستان و هم در آسیای میانه، سیاست و تاریخ در جهت رشد زبانهای محلی و کنار گذاشته شدن زبان فارسی سیر میکرد. فارسی، ملل و اقوام گوناگون و مختلف این دو خطه را متحد ساخته، یک ملت ساخته بود. از این رو، هم انگلیسها و هم روسها آن را در حکم وسیلۀ ارتباط اقوام دانسته، ابتدا به گسستن آن اقدام نمودند. قصد دیگر آنها، از این گسستن، قطع رابطۀ آن نواحی با ایران و خراسان نیز بود. مولوی محمدحسین پنجابی ـ از معلمین هندی دورۀ حبیبالله خان سراج، که پشتوزبان بود و به زبانهای فارسی، عربی، انگلیسی و هندی نیز مسلط بود ـ به دولت هند بریتانوی توصیه میکرد که برای قطع رابطۀ افغانستان با ایران و عثمانی، به جای فارسی، زبان پشتو را تقویه نماید؛ چون این زبان با هندی نزدیکی ذاتی دارد.
در سالهای ۱۸۷۲ و ۱۸۷۳ م. دولتهای هند بریتانوی و روسیۀ تزاری معاهدۀ معروف به معاهدۀ «کلارندون ـ گورچاکف» را در چهار ماده به امضا رسانیدند. این زمان، دقیقاً میانههای بازی بزرگ بود (آغاز ۱۸۲۸، ختم ۱۹۰۷ م). آنان، وخامت و سرانجامِ پیشرویهای همدیگر را میدانستند که به تصادم منجر خواهد شد. از این رو، با این معاهده، حدود پیشروی و مرزهای قلمرو حایل میان همدیگر را معین نمودند.
هم مورخین و هم افغانان میدانستند که افغانستان بهعنوان زیستگاه آنان، در جنوبشرق کابلستان ـ در فاصلۀ میان صحرای مکران، رود سند و پشاور ـ قرار دارد. اما الفنستن در دهۀ دوم قرن نوزدهم، این جغرافیا را از مفهوم زیستشناسی آن بیرون کرد و آن را نام قلمرو سیاسی و جغرافیایی حاکمیت افغانان معرفی نمود. کابل، قندهار و حتی هرات را شامل افغانستان ساخت.
کمتر از سی سال بعد که معاهدۀ سهجانبه یا معاهدۀ لاهور به امضا رسید (۱۸۳۸ م)، جغرافیای سیاسیای به نام افغانستان، از مرزهای غربی سرزمین زیست افغانان به جانب غرب انتقال داده شد. در معاهدۀ کلارندون ـ گورچاکف، این جغرافیای جدید، منطقۀ حایل و کشور افغانستان نامیده شد. در این صورت، این کشور برای افغانان ساخته شد و چنانکه در صفحات گذشته گفتیم، برای خُرد کردن و سرکوب بومیان این خطه، امکانات مالی و نظامی در اختیار حاکمان افغان گذاشته شدند و در آن، مفکورۀ همهچیز افغانی شدن را تلقین نمودند. حتی با نوشتن کتبی، کوشیدند ساکنان بومی این سرزمین را افغان معرفی نمایند. کوششهایی که میتلند، مِرک، کُلنل ییت و چند تن دیگر در غرب افغانستان کنونی به عمل آوردند، از این دست هستند. بدینگونه، مفکورۀ کاذب اکثریت قومی را برای افغانان خلق کردند.[۱] اینجا بود که نظریهپردازانی چون خان عبدالغفار خان و سپس یا پیش از او، محمود طرزی، موضوع اجباری ساختن آموزش زبان پشتو و کنار گذاشتن زبان فارسی را پیش کشیدند. آن دو، مفکورۀ تشکیل دولت ملی را از نمونههای اروپایی و ترکی گرفته بودند.
رویداد سقوط دولت شاه امانالله و روی کار آمدن حبیبالله کلکانی، در واقع هشدار یا شوکی بود که سیاسیون افغان را به واهمۀ از دست رفتن حاکمیت یکجانبۀ آنان بر مملکتی که برای آنان ساخته شده است، انداخت. همان مولوی محمدحسین سابقالذکر در کتاب «انقلاب افغانستان» که این هشدار را درج کرده، میگوید که این هشدار به شاه امانالله داده شد. او پذیرفت که زبان فارسی را از ادارات و مکاتب براندازد و زبان پشتو را زبان ملی و رسمی اعلام کند، به شرط آنکه الفبای زبان پشتو لاتینی شود؛ چون برخی از خبرگان افغان، از جمله عبدالهادی داوی با تغییر الفبای پشتو مخالفت کردند، شاه امانالله نیز رغبتی به اجباری ساختن آموزش زبان پشتو نشان نداد؛ اما پس از او، نادر خان، هاشم خان، داوود خان و مخصوصاً نعیم خان به این هشدار توجه فراوان کردند و برای چند سال زبان فارسی را کنار زدند و زبان پشتو را در ادارات و مکاتب رسمی ساختند. اما به قول مرحوم میر محمدصدیق فرهنگ، جز اتلاف وقت و بودجه و تحویل نفرت و اختلاف میان اقوام افغانستان، دستاوردی نداشتند.
حقیقت این است که خط دیورند افغانان را به دو بخش شرقی و غربی تقسیم نموده، چنانکه بدنۀ اصلی آنان با اکثریت بیش از دو ثلث در سمت شرق خط و اقلیت کمتر از ثلث، در سمت غرب خط ـ در دو حاکمیت جداگانه ـ جدا از هم ماندهاند. سیاسیون افغان هیچگاهی از گفتن نارضایتی خود از این تقسیم بازنایستادهاند. به آنان کشوری داده شده که هم به قول ملا فیضمحمد کاتب در کتاب «نژادنامۀ افغان» و هم به گفتۀ همان مولوی محمدحسین افغان در کتاب «انقلاب افغانستان»، ثلث نفوس کشور را تشکیل میدهند.
تلاشهای مستمر و پیگیر برای تحمیل نام افغان بر همۀ ساکنان این کشور و توطئههای اقلیتسازی سایرین، برای پوشاندن همین حقیقت است. برای افغان ساختن دیگران، مهمترین گام، فارسیستیزی و فارسیزدایی از جامعۀ افغانستان است. چون بدین وسیله ارتباط میان اقوام همزبان ـ مخصوصاً رابطۀ فرهنگی ـ تاریخی میان هزارهها، تاجیکها، قزلباشها و ازبیکها و دیگران ـ میگسلد. در عین حالی که ارتباط آن با کشورهای اطراف و با تاریخ ادبی و سیاسیشان گسسته میگردد. تأکید بر دری خواندن زبان اکثریت ساکنان افغانستان، به دو منظور طراحی شده؛ اولاً جداسازی آنان از سایر فارسیزبانان و از تاریخ مشترکشان؛ ثانیاً آن را در تصرف خود داشتن و مانع رشد و گسترش آن شدن.
ادامه دارد




