کابلِ ۱۹۱۵ پس از تاریکی، شهری دیگر بود. به نوشتۀ ظفرحسن آیبک، هر شب در ساعت معین توپی شلیک میشد ــ در زمستان ساعت نُه و در تابستان ساعت دَه ــ و با صدای آن، قیود شبگردی آغاز میگشت: هیچکس حق نداشت بیدلیل در کوچه و سرک دیده شود.
اما بخش شگفت این نظم، «نام شب» بود. هر شب برای شهر رمزی تازه برگزیده میشد و گزمههای شب آن را میدانستند. هر رهگذری که پس از شلیک توپ در تاریکی به چشم میخورد، نخست با همین رمز آزموده میشد؛ اگر «نام شب» را نمیدانست، سرنوشتش بازداشت و پاسخگویی بود. شهر، هر غروب با کلیدی تازه قفل میشد و آن کلید تنها در دست نگهبانان بود.
آیبک خود در همان روزگار وارد کابل شد و طعم این نظم را در قرنطین بتخاک چشید؛ جایی که مسافران تازهوارد را نگه میداشتند تا بیماری همراهشان به شهر نرسد. کابل برای او شهری بود که هم دروازهاش نگهبان داشت و هم شبش.
این رسم امروز افسانه به نظر میرسد، اما در روزگاری که نه برق خیابانها را روشن میکرد و نه تلفن و رادیویی در کار بود، امنیت شهر با یک شلیک توپ و یک رمز شبانه نگه داشته میشد.
منبع: خاطرات ظفرحسن آیبک، ترجمه و تحشیۀ فضلالرحمن فاضل، کتاب کابل، ۱۴۰۳




