فیاض غوری نوشته‌ای از داکتر بصیر کامجو را بازنشر کرده است که در آن فرمانروایی غوریان در سه دورۀ پی‌درپی سنجیده می‌شود و روی‌هم‌رفته به ۹۳۶ سال می‌رسد: نزدیک ۴۵۷ سال حکومت محلی در ایالت غور، از روزگار خلافت حضرت علی تا سال ۴۹۳ هجری قمری، در سایۀ امویان، عباسیان، طاهریان، صفاریان، سامانیان و غزنویان؛ سپس ۱۱۹ سال «شاهنشاهی» از ۴۹۳ تا ۶۱۲ هجری قمری (۱۱۰۰ تا ۱۲۱۵ میلادی) که از مشرق هندوستان و سرحد چین تا عراق و از جیحون تا کنار دریای هرمز گسترده بود؛ و سرانجام ۳۶۰ سال حکومت «سلاطین معزیۀ دهلی» از ۶۰۲ تا ۹۶۲ هجری قمری که سلطان رضیه نیز از شاهان آن شمرده شده است. در این روایت، غوریان دودمان بومی این سرزمین‌اند که شاهنشاهی غزنویان را سرنگون کردند و پس از سامانیان، رهبری روند خودگردانی و فرهنگ این سامان را به دست گرفتند.
بخش‌هایی از این تصویر با منابع معیار می‌خواند. جمع ارقام درست است: ۴۵۷ و ۱۱۹ و ۳۶۰ روی‌هم ۹۳۶ می‌شود و بازه‌های هجری هر سه دوره نیز با همان شماره‌ها سازگار است. پایان کار غوریان در خود غور در ۱۲۱۵ میلادی — سقوط فیروزکوه به دست خوارزمشاه — درست است، و اوج امپراتوری آنان با غیاث‌الدین محمد و برادرش معزالدین (شهاب‌الدین) محمد غوری رقم خورد که در ۱۲۰۶ میلادی کشته شد. پژوهش معاصر نیز غوریان را مردمی بومی از ایران شرقیِ غور می‌داند — نزدیک به تاجیکان — هرچند خاستگاه دقیق‌شان را قطعی نمی‌شمارد؛ و این‌که غزنه در ۱۱۵۱ میلادی به دست علاءالدین حسین غوری گرفته و سوزانده شد و واپسین سلطان غزنوی در لاهور اسیر گشت، از اسناد همان روزگار است.
اما چند رقم این روایت با منابع معیار نمی‌خواند. نخست، «شاهنشاهی ۱۵۶سالۀ غزنویان»: دودمان غزنوی از ۹۷۷ تا ۱۱۸۶ میلادی فرمان راند — ۲۰۹ سال؛ حکومت‌شان در دو گام پایان یافت: سقوط غزنه در ۱۱۵۱ و اسارت خسرو ملک، واپسین سلطان‌شان، در لاهور در ۱۱۸۶. رقم ۱۵۶ سال با هیچ‌یک از سرآغازهای شناخته‌شدۀ این دودمان سازگار نیست.
دوم، آغاز فرمانروایی محلی از خلافت حضرت علی (۳۶ هجری قمری): این، روایت خود «طبقات ناصری» منهاج سراج دربارۀ تبار خاندان شنسبانی غور است — سنتی تاریخی که همان کتاب به دست داده است، نه سند پیوستۀ ۴۵۷ سال حکومت. فرمانروایان غور در منابع تاریخی از سدۀ یازدهم میلادی به بعد به‌روشنی دیده می‌شوند و بخش بزرگ آن سده‌ها را زیر سایۀ سامانیان، غزنویان و سلجوقیان گذراندند.
سوم و مهم‌تر از همه، دورۀ دهلی: سلاطین «معزی» — مملوکان معزالدین محمد غوری و جانشینان‌شان، از قطب‌الدین ایبک تا پایان دودمان مملوک — از ۱۲۰۶ تا ۱۲۹۰ میلادی، یعنی ۸۴ سال، بر دهلی حکومت کردند. سلطنت دهلی در مجموع پنج دودمان تا ۱۵۲۶ میلادی ادامه یافت (۳۲۰ سال)، اما دودمان‌های پسین — خلجی، تغلق، سید و لودی — غوری نبودند و پایان کار سلطنت نیز ۱۵۲۶ است، نه ۱۵۵۴. پس رقم ۳۶۰ سال تا ۹۶۲ هجری قمری، بخش بزرگش را از دودمان‌هایی وام می‌گیرد که پیوندی با غوریان ندارند.
و چهارم، سلطان رضیه: او «شاهدخت» این سلسله نبود؛ سلطانِ حاکم دهلی بود — دختر و جانشین شمس‌الدین ایلتوتمش که از ۱۲۳۶ تا ۱۲۴۰ میلادی فرمان راند و یگانه زن حاکم در تاریخ سلطنت دهلی است.
برآیند سنجش این است که اسکلت این روایت واقعی است: خاندانی بومی در غور سدها سال حضور داشت، یک سدۀ درخشان امپراتوری ساخت و از راه مملوکانش نامش تا دهلی رسید. اما شمار ۹۳۶ سال تنها وقتی به دست می‌آید که هر سه دوره تا سخاوتمندانه‌ترین لبه‌اش کش داده شود — و در دقیق‌ترین حلقه‌اش، دهلی، این کشش از دودمان‌هایی یاری می‌گیرد که غوری نبودند.
منبع: داکتر بصیر کامجو
