دکتر نور احمد خالدی، رئیس انجمن تاریخ افغانستان و نویسندۀ «تاریخ ژنتیکی افغانستان»، در مقاله‌ای بلند با عنوان «وقتی احصائیه ادعا را رد می‌کند» ادعای کشتار ۶۰ درصد هزاره‌ها در دهۀ ۱۸۸۰ را با حساب جمعیت‌شناسی تاریخی به چالش کشید. علی امیری، فیلسوف و استاد پیشین دانشگاه ابن‌سینا در کابل که اکنون در سیدنی استرالیا زندگی می‌کند، پاسخ او را با نوشته‌ای زیر عنوان «بحث آماری در غیاب آمار و ارقام» داد. در ادامه، متن و پرسش و پاسخ هر دو سو آمده است.
مقالۀ خالدی: ادعای ۶۰ درصد با حساب جمعیت نمی‌خواند
خالدی استدلالش را بر یک «نفوس بنیان‌گذار» بنا می‌کند: به حساب او، هزاره‌ها از حدود یک‌هزار کودکی آغاز شده‌اند که پس از حملۀ مغول به بامیان در ۱۲۲۰ میلادی برجا ماندند — فرزندان آمیزش مغول‌ها با زنان محلی که زبان مادران خود، فارسی، را به ارث بردند و دی‌ان‌ای خانوادۀ چنگیزخان را حمل می‌کنند. او با نرخ رشد سالانۀ ۱٫۰۴ درصد، این نفوس را تا اواسط دهۀ ۱۸۸۰ به حدود ۱٬۰۳۰٬۰۰۰ نفر می‌رساند. سپس ادعای ۶۰ درصد را از دو سو می‌آزماید: اگر ۶۰ درصد هزاره‌ها در دهۀ ۱۸۸۰ کشته شده باشند، برای رسیدن به نفوس تخمینی ۲۰۲۱ (حدود ۳٬۸۵۲٬۰۰۰ نفر) باید پیش از ۱۸۸۰ حدود ۲٬۳۳۵٬۰۰۰ هزاره وجود می‌داشت — بیش از دو برابر آنچه مدل او مجاز می‌داند؛ و اگر آن نفوسِ پیش از ۱۸۸۰ دست‌نخورده می‌ماند، نفوس هزاره در ۲۰۲۱ به حدود ۹٬۶۰۰٬۰۰۰ نفر می‌رسید، نه ۳٫۸۵ میلیون.
لنگر دوم او بررسی مونت‌ستوارت الفینستون در ۱۸۱۰ است: الفینستون ازبک‌ها، ترکمن‌ها و هزاره‌ها را روی هم ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ نفر شمرده بود. خالدی می‌گوید ادعای ۶۰ درصد ایجاب می‌کند که هزاره‌ها به‌تنهایی در ۱۸۸۰ بیش از سه میلیون نفر بوده باشند — بیش از دو و نیم برابر کل «تاتار»های الفینستون در هفتاد سال پیش از آن. او ادعای ۹ میلیون نفوس هزاره در ۲۰۲۱ را نیز می‌آزماید و می‌گوید اگر این رقم را با کاهش ۶۰ درصدی یکجا بگیریم، نفوس هزاره در ۱۸۱۰ به ۲٫۸ میلیون می‌رسد — بیش از نیمی از کل نفوس افغانستان در برآورد خود الفینستون (۴٫۹ میلیون) — و این دو ادعا یکدیگر را نقض می‌کنند.
در بخش تاریخی، خالدی کارزارهای دهۀ ۱۸۸۰ را جزئی از پروسۀ تحکیم دولت در قرن نوزدهم می‌خواند: امیر عبدالرحمان‌خان هم‌زمان با غلزایی‌های پشتون، شینواری‌های ننگرهار و نورستانی‌ها نیز درگیر بود و سرکوب هزاره‌جات، به روایت او، سرکوب شورش خان‌های محلی بود، نه پاکسازی یک قوم. در بخش معاصر، او خشونت‌های اخیر علیه هزاره‌ها را کار داعش-خراسان و القاعده می‌داند، از لشکر فاطمیون — نیروی نیابتی سپاه پاسداران ایران که از مهاجران هزاره در سوریه جنگید — یاد می‌کند و نتیجه می‌گیرد که نزدیک ۷۰ درصد افغان‌هایی که در سال‌های اخیر به استرالیا آمده‌اند پیشینۀ هزاره دارند؛ پس سیاست پناهندگی باید بر «ارزیابی عینی آسیب‌پذیری» استوار شود، نه بر روایت‌های تاریخی تأییدنشده.
پاسخ امیری: بحث از عدد و رقم، در غیبت عدد و رقم
امیری پاسخش را با یک جمله آغاز می‌کند: «ناسیونالیسم «افغانی» بر کثرت فاقد «عدد» استوار است. هم به کثرت شوق وافر دارد و هم از عدد نفرت بی‌انتها.» به گفتۀ او، بحث دربارۀ آمار و ارقام جمعیت افغانستان و قربانیان هزاره در «نسل‌کشی وحشتناک پایان قرن نوزده» بدون کوچک‌ترین اشاره به آمار و ارقام جمعیت‌شناختی رسمی و گزارش رسمی از شمار قربانیان پیش رفته است — و چنین بحثی «تنها از جمعیت‌شناس وفادار به «افغانیت» ساخته است».
او دو تکیه‌گاه مقالۀ خالدی را نشانه می‌گیرد: از یک سو «شاخ و برگ دادن به حدس بی‌پایه الفنستون» و از سوی دیگر گذشتن «با سکوت مطلق و مرگبار از کنار ده‌ها سند و عدد و رقمی که مورخ رسمی دربار، ملا فیض محمد کاتب هزاره به دست داده است»؛ و می‌نویسد این کار «تنها و تنها با وجدان یک متخصص افغان سازگار است و دیگر با هیچ عقل سلیمی نمی‌سازد». امیری هدف پنهان مقاله را نیز بحث مهاجرت می‌داند: «دم خروس بحث مهاجرت از زیر بغل جمعیت‌شناس بیرون زده است.»
برای سنجش ارزش این حساب، امیری خواننده را به یک قیاس فرا می‌خواند: قیاس کشتار هزاره‌ها با شورش اندر. در اندر، عبدالکریم‌خان، فرزند ملا مشک عالم، ادعای سلطنت داشت، ولی در طول جنگ روی‌هم‌رفته یک‌هزار نفر در جنگ مستقیم با سپاه عبدالرحمان‌خان کشته شدند و حتی یک خانواده از خانه‌اش بی‌جا نشد. ولی در خلال شش ماهی که هزاره‌ها «سر در خط فرمان امیر» داشتند — یعنی در دوران صلح — روزانه از ده نفر تا سی نفر توسط سپاه امیر خودسرانه کشته می‌شدند و در «پیشگاه حضرت والا بین مفسد و مجرم مردم هزاره» فرقی وجود نداشت. امیری نتیجه می‌گیرد: «سلطنت‌طلب و جدایی‌های پشتون در جنگ، هرگز کشتار هزاره‌ها در دوران صلح را به خود ندیده است.»
او در پایان می‌نویسد که قصد جدل با «ارباب نفرت» را ندارد، ولی خواننده باید بداند «توسل به آمار و ارقام وقتی از سر کین و نفرت باشد به شکل نوشتۀ ذیل بروز می‌کند: بحث از عدد و رقم در غیبت عدد و رقم».
محل نزاع دو طرف روشن است: خالدی اعتبار روایت نسل‌کشی را با مدل‌های رشد جمعیت می‌سنجد و آن را ناسازگار می‌یابد؛ امیری می‌گوید حسابی که نه بر آمار رسمی تکیه دارد و نه اسناد مورخ دربار را می‌بیند، خود در غیاب عدد و رقم ساخته شده است.
منبع: دکتر نور احمد خالدی و علی امیری
