نصیر مهرین، تاریخ‌نگار و پژوهشگر تاریخ معاصر افغانستان که در آلمان زنده‌گی می‌کند و کتاب‌ها و مقالات متعددی دربارۀ تاریخ سیاسی افغانستان، به‌ویژه دورۀ شاه امان‌الله و محمد نادرشاه، نوشته است، در یادداشتی با عنوان «یادآورها» دو صحنه از تاریخ معاصر افغانستان و ایران را کنار هم گذاشته است؛ دو صحنه‌ای که در هر دو، واپسین خواهش یک محکوم، پای چوبۀ دار، از سوی دژخیمان رد شده است.
محمدولی‌خان دروازی، که عکس او را در این گزارش می‌بینید، از برجسته‌ترین دولتمردان دورۀ شاه امان‌الله بود. او که اصالتاً از دروازِ بدخشان بود، سال‌ها وزیر خارجۀ افغانستان بود، در سال ۱۹۲۱ میلادی در رأس هیئتی به اروپا رفت و روابط سیاسی افغانستان را با شماری از کشورهای اروپایی برقرار کرد و هنگام سفر شاه امان‌الله به اروپا، کفیل سلطنت بود؛ یعنی در غیاب شاه، ادارۀ کشور را بر عهده داشت. محمد مهدی‌خان نیز منشی شاه امان‌الله و از نزدیکان او بود.
پس از آنکه محمد نادرشاه در سال ۱۹۲۹ میلادی به قدرت رسید، بسیاری از چهره‌های دورۀ امانی را به زندان، دهان توپ و پای دار فرستاد. محمدولی‌خان و محمد مهدی‌خان نیز پس از سال‌ها زندان، به دستور او محکوم به اعدام شدند. در آن روز، ۲۴ سنبلۀ ۱۳۱۲ خورشیدی، هنگامی که مهدی‌خان دید محمدولی‌خان را اعدام می‌کنند، گفت: «اول مرا به دار بزنید تا مرگ چنین مردی را به چشم خود نبینم.» میر غلام‌محمد غبار، تاریخ‌نگار شناخته‌شدۀ افغانستان که این روایت از او نقل شده است، می‌نویسد که این خواهش مهدی‌خان پذیرفته نشد و هر دو به دار آویخته شدند.
در ایران نیز صحنه‌ای همسان رخ داده بود. میرزا جهانگیرخان شیرازی، روزنامه‌نگار نام‌آور دورۀ مشروطه، بنیان‌گذار و مدیر روزنامۀ «صور اسرافیل» بود؛ روزنامه‌ای که با مقالات تندش، از جمله ستون «چرند و پرند» علی‌اکبر دهخدا، از پرخواننده‌ترین روزنامه‌های آن روزگار به شمار می‌رفت. ملک‌المتکلمین، با نام اصلی میرزا نصرالله، واعظ و سخنور مشهور تهران و از پیشگامان جنبش مشروطه بود. پس از آنکه محمدعلی‌شاه قاجار مجلس شورای ملی را به توپ بست و مشروطیت را سرکوب کرد، جهانگیرخان و ملک‌المتکلمین دستگیر شدند و به دستور شاه، در باغ شاه تهران به دار آویخته شدند. هنگامی که آن دو را به پای دار بردند، ملک‌المتکلمین خواست پیش از آنکه حلقۀ دار بر گردن او گذاشته شود، روی یار عزیزش جهانگیرخان را ببوسد؛ اما دژخیمان به او مجال ندادند و هر دو را اعدام کردند.
این دو روایت، از دو کشور همسایه، تصویری همسان از رویارویی استبداد با اصلاح‌طلبان و مشروطه‌خواهان به دست می‌دهد: در هر دو صحنه، حاکم مستبد نه تنها جان مخالفانش را گرفت، که واپسین خواست انسانی آنان را نیز برآورده نکرد.
منبع: نصیر مهرین
