سلسلۀ «گفت‌وگو»
تذکره‌نویسی نایل و «سرزمین و رجال هزاره‌جات»
گفت‌وگوی دکتر محیی‌الدین مهدی با عصمت الطاف در جادۀ ابریشم — قسمت سوم از ۱۶
این گفت‌وگو پیش‌تر در جریدۀ «جادۀ ابریشم» منتشر شده است. بازنشر آن در دیار در ۱۶ قسمت صورت می‌گیرد و هر روز یک قسمت آن منتشر می‌شود.
عصمت الطاف: چنان‌که شما نیز به‌خوبی اشاره فرمودید، نایل دو دغدغه را هم‌زمان پی می‌گرفت؛ یکی دغدغۀ کار دربارۀ ادبیات زبان فارسی، شاعران و آثار آنان. در این قسمت، تلاشش بر این بود که شاعران و آثار ادبی‌ای را که به دست فراموشی سپرده شده‌اند و غبار زمان روی آن‌ها نشسته و یا در حال نشستن است، از فراموشی و در واقع، از مرگ نجات بدهد و به جامعه و تاریخ ادبیات کشور معرفی و زنده کند. دیگری، دغدغۀ تاریخ، فرهنگ، جغرافیا، ادبیات و هویت هزاره‌ها را داشت. در این زمینه هم سعی می‌کرد شخصیت‌های برجستۀ سیاسی، علمی، فرهنگی و ادبی آن‌ها را معرفی کند و آثارشان را به نسل خودش و نسل آینده معرفی نماید. از آنجایی که شما آثار نایل را خوانده‌اید، می‌خواهم برداشت‌ها و یافته‌های شما را از آثار نایل داشته باشم.
دکتر محیی‌الدین مهدی: تاریخ ادبیات و تذکره‌نویسی دو نوع ادبی جداگانه‌اند که در امتداد همدیگر قرار دارند. تذکره‌نویسی فارسی ـ چنان‌که گلچین معانی در «تاریخ تذکره‌های فارسی» می‌گوید ـ پیشینۀ هزارساله دارد. «مناقب‌الشعرا» اثر موفق‌الدین ابوطاهر خاتونی (از اواخر قرن پنجم هجری) قدیمی‌ترین نمونۀ آن است؛ اما تاریخ ادبیات‌نویسی کاری است نو که مستشرقین آن را بنا نهادند و ما با ترجمه‌های آن‌ها آشنا هستیم.
در تذکره، سوانح شاعر، نمونه‌های کلام او و مقام شاعری او محور بحث است. مسائل دیگر فرعی و در ضمن زندگی شاعر می‌آیند. حال آن‌که تاریخ ادبیات، انواع ادبی اعم از نثر و نظم را مورد توجه قرار می‌دهد. در اینجا، رویدادهای ادبی در قید زمانی ارزیابی می‌گردد.
تذکره‌نویس «نثر رنگین» به کار می‌برد و با تضمین مصراع‌ها، بیت‌ها و نیم‌مصراع‌ها و ترکیبات شاعران، کلام خود را مصنوع و مسجع می‌سازد. در حالی که نثر تاریخ ادبیات معمولاً ساده و بی‌آلایش است.
نایل در «سیری در ادبیات سدۀ سیزدهم» و «سخنسرایانی از سدۀ سیزدهم» روش مختلط (در میانۀ دو شیوۀ ذکرشده) را به کار برده است؛ یعنی در کنار دقت، وسعت کاوش و بی‌طرفی، «زبان دورنگ» او، مهم‌ترین ممیزۀ کتاب‌های مذکور است. کاش دست مرگ از گریبان او کوتاه می‌بود تا مجال نگارش تاریخ ادبیات افغانستان را پیدا می‌کرد.
اما کار نایل در عرصۀ هزاره‌شناسی، بی‌رقیب است؛ دو ثلث تألیفات او را بحث دربارۀ چیستی، سرزمین، رجال، تاریخ و ادبیات هزاره دربرمی‌گیرد. مقالۀ «پژوهشی در بازنمایی و بازشناسی آثار کاتب» یکی از کارهای تحقیقی شکوهمند نایل در زمینۀ معرفی یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های فرهنگی هزاره است. در این ضمن، تمایل او به بازگویی تاریخ خونبار هزاره برملاست.
«یادداشت‌هایی دربارۀ سرزمین و رجال هزاره‌جات» کتابی است در سه بخش؛ جغرافیای هزاره‌جات، نویسندگان و آثار آنان، و رجال و شخصیت‌های هزاره. نایل نخستین کسی است که جغرافیای مناطق مرکزی افغانستان کنونی را با آن‌همه دقت و پرداختن به جزئیات، معرفی کرده است. تصویری که او از واقعیت‌های اجتماعی، زیبایی‌های طبیعی و ستم سیاسی هزارستان کشیده است، بی‌پیشینه است.
بخش دوم کتاب «سرزمین و رجال هزاره‌جات» به معرفی نویسندگان هزاره و آثار مربوط به سرزمین هزاره‌جات اختصاص دارد. این بخش کتاب، یکی از بهترین و به‌یادماندنی‌ترین نوشته‌های نایل است. او با این کار خود، ده‌ها اثر نفیس و کمیاب را به خوانندۀ آثار خود معرفی می‌کند که در آنجا موارد زیر درخور ذکرند:
نایل کتابی را زیر عنوان «حوادث هزاره‌جات در سال‌های ۱۱۶۰ ـ ۱۳۱۴ هجری قمری» معرفی می‌کند که خود آن را در سال ۱۳۵۵ ش. از کتاب «سراج‌التواریخ» کاتب استخراج کرده: «وقایع مربوط به هزاره‌جات در خلال این مدت، خاصتاً در روزگار سلطنت امیر عبدالرحمان خان، در قسمت‌های مختلف این کتابِ ۱۲۴۰ صفحه‌ای به تفصیل آورده شده است که خوانندۀ علاقه‌مند به این موضوع به مطالعۀ تمام آن مجبور می‌شود».
نایل این قسمت‌ها را بیرون‌نویس نموده و در ۴۱۸ صفحه به قطع ۲۰×۲۸ نوشته و ترتیب کرده، بر آن مقدمه و فهرست نگاشته و آمادۀ چاپ ساخته بود؛ اما چنان‌که او خود می‌گوید، دست‌نویس منحصربه‌فرد او در اختیار نویسنده بوده و تمنا می‌کند که «فرصتی به دست آید تا نسخه یا نسخه‌های دیگر از آن تهیه گردد و به دسترس متتبعان و طالبان موضوع قرار داده شود»؛ یعنی این کتاب در حیات مؤلف به چاپ نرسیده بود. ولی در سال ۱۳۷۲ ش. «ارگان نشراتی سید جمال‌الدین حسینی» کتابی را زیر نام «وقایع هزاره‌جات ـ نوشتۀ ملا فیض‌محمد کاتب هزاره» چاپ و نشر کرد که محتوای آن همان چیزی است که نایل در «حوادث هزاره‌جات…» ذکر نمود. ناشر اجرای این کار را به خود نسبت داده و نامی از نایل نبرده است!
مرحوم نایل کتاب «نژادنامۀ افغان» را «اثری ناشناخته از کاتب» گفته است؛ ناشر دوم ـ که در مواردی بر آن اثر دست‌برد زده ـ نیز شناخت آن را کشف خوانده است! پیش از تذکر مریم میر احمدی (ناشر نخست کتاب) و پیش از اعتراف مؤدب‌السلطان مؤلف «امان‌التواریخ» (بر گنجانیدن نژادنامه در جلد پنجم کتاب خود)، نویسنده: یعنی کاتب در بخش دومِ جلد سوم «سراج‌التواریخ» در صفحۀ ۷۳ چنین نوشته بود: «و مقارن این حال، از مطلع فکر متین و رأی زرین اعلی‌حضرت پادشاهِ با داد و دین، شمار نفوس سکنۀ مملکت افغانستان طالع گردیده، فرامین و اشتهارات عدیده به صدور و انتشار پیوست و در تمامت ولایات و محال محاسب مأمور گشت و تمام نفوس را در قید حساب آورد و در پایان کار، دفترچۀ جداگانه به اسم دفتر نفوس قرار داده شد ـ که ان‌شاءالله تعالی ـ به میزان تعداد آن در موقعش با جغرافیای خاص این مملکت و طوایف و قبایل و نسبت‌نامۀ افغان ـ چنان‌چه در صدر جلد اول وعدۀ ذکر آن داده شد ـ به شرح می‌رود». و در صدر جلد اول، صفحۀ ۲۹ چنین نوشته بود: «… و وجه صحیح و مطابق واقعش به واسطۀ آلۀ پیمایش و غیرها با حدود منفصلۀ حالیه و نسبت‌نامۀ طوایف افغان و تعداد نفوس ایشان علیحده ترتیب داده، ضمیمۀ اخیر کتاب نماید».
نایل زیرِ عنوان «انتقاد بر یک اثر آقای حبیبی از نگاه وحدت ملی»، بر کتاب «تاریخ افغانستان در عصر گورگانی هند» انتقاد شجاعانه‌ای به عمل آورده، از بی‌انصافی و مبادرت به «جعل تاریخی او» پرده برداشته است.
تیموریان هرات و گورکانیه یا بابریان که دو فصل درخشان تاریخ تمدن اسلامی را تشکیل می‌دهند، موجب افتخار و مایۀ مباهات شرق اسلامی ـ مخصوصاً فارسی‌زبانان ـ است. آثار علمی، هنری و آبادانی‌ای که از این دوره به جا مانده، شهرت عالمگیر دارند. از مدرسۀ گوهرشاد تا مصلی هرات (که به دستور عبدالرحمان خان نابود ساخته شد)، تا باغ‌های شهرآرا و جهان‌آرا و بابر، و تاج محل و لال‌قلعه، قلعۀ اکبر و اجمیر، و آثار بی‌نظیر سمرقند که مایۀ حیرت هر بیننده و باعث تحسین هر خواننده است، نمی‌توانند از نظر مورخ واقع‌بین پنهان بمانند؛ ولی مرحوم حبیبی اکثر آثار خود را با زهر تعصب آلوده و نام نامیمونی از خود به جا گذاشته است.
بر عکس قول حبیبی، مغول (نه مغولواله) نه‌تنها «مجموعۀ ظلم و قساوت و اخلاق ناپسندیده و خونخواری و وحشت» شمرده نمی‌شد، بلکه بنا به شهادت سید علی ترمذی پیر و مرشد «آخوند درویزه»، مغول به معنای فارسی‌زبان و به قول میرزا حیدر در «تاریخ رشیدی»، مغول به معنای اشراف و بادانش بوده است.
در عصر گورکانیه که هند از ترقی و رفاه بهره‌مند گشته بود، بعضی قبایل افغان ـ مقیم افغانستان تاریخی (از جنوب پشاور تا جنوب کویته) همواره از سر جهل و عناد به راهگیری کاروان‌ها و قطع طرُق، روزگار به سر می‌بردند و مورد ضرب و شتم حکومت آن زمان قرار می‌گرفتند. البته تعداد امرا، سرداران، نوابان و خوانین مأمور و معاش‌گیر افغان در دولت مغول بیش از آن است که در اینجا ذکر گردد. یکی از مشهورترین آنان «خان عالی‌مقام محمد خوشحال خان ختک» بود. او منصب خانی و مقام داشتن هزار نفر و گادی چهار اسبه از محیی‌الدین اورنگ‌زیب (۱۰۶۸ تا ۱۱۱۸ هـ.) داشت؛ اما در اواخر، اورنگ‌زیب از او دلگیر شد و مدت یک سال را در زندانش داشت. اورنگ‌زیب به جای او، هم برادرش و هم پسرش را به مقامات دولتی برگزید؛ اما خوشحال خان که عمیقاً ناراضی گشته بود، به مذمت اورنگ‌زیب و سلسلۀ مغولیه قلم‌فرسایی نموده و اصطلاح «مغولواله» را او خلق کرده است.
ادامه دارد
