زبان فارسی در آسیای میانه با زور سرنیزه کمرنگ نشد؛ با مجموعهای از سیاستهای حسابشده و پیوسته، در سه نسل، از نام و خط و جمعیت و نهاد بریده شد. شروین وکیلی در کتاب «لاهوتی» این روند را از دورۀ تزاری تا پایان شوروی دنبال کرده است؛ این گزارش، روشهای آن سیاست را بر پایۀ همان پژوهش مرور میکند.
پیشزمینه، جابهجایی جمعیت بود. در دورۀ تزاری، خشونت روسها بخش بزرگی از جمعیت پارسیزبان شمال آسیای میانه، سغد و خوارزم، را به کوچ به سوی پامیر واداشت؛ شهرنشینی افول کرد و سرزمینهای خالیشده بهتدریج مسکن قبایل کوچنشین قزاق و قرقیز شد. در دورۀ شوروی این کار با تبعیدهای گروهی ادامه یافت و به روایت کتاب، از بلایای طبیعی هم بهره گرفته شد: در زلزلۀ ۱۹۴۸ اشکآباد، شهری با جمعیت عمدتاً ایرانیتبار و پارسیزبان، خبر فاجعه در رسانههای شوروی بازتاب نیافت و آسیبدیدگان به حال خود رها شدند.
روش نخست، مرزبندی قومی بود. در تقسیمبندی ملی ۱۹۲۴ تا ۱۹۲۹، سپهر یکپارچۀ فرهنگی فارسی به پنج جمهوری بریده شد؛ بخارا و سمرقند، دو کانون بزرگ زبان و ادب فارسی، به جمهوری ازبکستان داده شد و تاجیکستان نخست خودمختار در دل ازبکستان و از ۱۹۲۹ جمهوری جدا شد. مردم یک زبان، زیر چند دولت و چند سیاست زبانی پراکنده شدند.
روش دوم، تغییر نام زبان و ساختن هویتی جدا بود. حلقهای از فعالان هوادار شوروی در ۱۹۲۴ برای نخستین بار اصطلاح «تاجیکی» را در معنای قومی در متون نوشتاری به کار گرفتند و آن را به ادبیات و گروهی خاص از مردم تعمیم دادند. برچسب «تاجیک» جای «فارس» و «ایرانی» را گرفت و زبان مردم رسماً زبانی جدا از فارسی اعلام شد. ابزار فرهنگی این کار، کتابهایی مانند «نمونۀ ادبیات تاجیک» صدرالدین عینی (مسکو، ۱۹۲۶) بود که میراث هزارسالۀ شعر فارسی، از رودکی به بعد، را زیر نام تازه بازنامگذاری کرد؛ و این استدلال تبلیغ میشد که فارسی وامواژههای عربی فراوان دارد و «تاجیکی» دستنخوردهتر است.
روش سوم، دستکاری خط بود. به تعبیر وکیلی، دستکاری زبان و خط «سومین سیاست کمونیستها برای نابود کردن هویت ایرانی در آسیای میانه» بود: در ۱۹۲۳ خط فارسی سادهسازی شد؛ پس از کنگرۀ ۱۹۲۶ باکو دربارۀ نابودی خط پارسی، در ۱۹۲۹ خواندن و نوشتن به خط فارسی در ازبکستان ممنوع و الفبای لاتین تحمیل شد؛ و در ۱۹۴۰ همان لاتین هم به سیریلیک روسی بدل گشت. نتیجه، به تعبیر کتاب، «سوادزدایی» دو نسل پیاپی بود: هر نسل از خواندن کتابهای پدرانش بازماند و از ادبیات زندۀ ایران و افغانستان برید. بهانۀ رسمی، سوادآموزی آسانتر بود؛ وکیلی مینویسد: «بهانه و دستاویز این افراد برای نابود کردن نویسایی و سواد پارسی، خودِ سوادآموزی بود.»
روش چهارم، نابودی میراث مکتوب بود. در اختیار داشتن کتابی به خط فارسی خطرناک شمرده میشد؛ مردم از ترس پلیس مخفی، نسخههای خطی و کتابهای قدیمی خود را از میان بردند و در مدت کوتاهی بخش بزرگی از میراث معنوی مکتوبی که در دست مردم بود، نابود شد.
روش پنجم، سرکوب حاملان زبان بود. انبوهی از معلمان، روشنفکران، نویسندگان و ادیبان پارسیزبان به اتهام ساختگی «جاسوسی برای ایران» به اردوگاههای کار اجباری فرستاده و شکنجه شدند و طبقۀ فرهیختۀ حامل خط فارسی از میان رفت. کتاب، با استناد به گزارش یوواسیلیف و آمار آوتورخانوف، از قحطی مصنوعی، مصادرۀ محصولات و تبعید دستهجمعی گرسنگان به بیابانها نیز سخن میگوید: جمعیت مسلمانان شوروی از ۳۰ میلیون در ۱۹۲۳ به ۲۴ میلیون در ۱۹۵۹ سقوط کرد؛ وکیلی شمار قربانیان استالین از مردم سرزمینهای ایرانی را در ۳۵ سال حدود ۷۰ میلیون برآورد میکند.
روش ششم، انحصار نشر و آموزش بود. با وجود غلبۀ کامل زبان فارسی در بخارا، از روزنامههای تبلیغی شوروی تنها یکی پارسی بود، «شعلۀ انقلاب»، که با پول لنین منتشر میشد. متون خطهای تازه اندک و کممایه بود و به نوشتههای دستنشاندگانی مانند عینی و لاهوتی و تبلیغات مارکسیستی منحصر میماند؛ آموزش و نشر به زبان مادری مردم، به خط خودشان، عملاً برچیده شد.
روش هفتم، دامنزدن به تفرقۀ قومی بود. بلشویکها به جای مخالفت با قومگرایی، تمایز ترک و تاجیک را تقویت کردند و در ترکستان چین کوشیدند مسلمانان هوئی و اویغور را به جان هم بیندازند؛ سیاست کلی، به نوشتۀ وکیلی، جلوگیری از تکیهکردن اقوام منطقه بر فرهنگ و تاریخی مشترک بود.
و روش هشتم، اجرای سیاست به دست خود بومیان بود: رهبری سیاسی آن با چهرههایی مانند شاهتیمور بود و توجیه فرهنگیاش را ابوالقاسم لاهوتی و صدرالدین عینی بر عهده داشتند؛ از همین رو این سیاست نه به نام روسها، که به قلم خود فرزندان همان سرزمین بر مردمش رفت.
پیامد این سیاستها تا امروز پابرجاست: پس از استقلال ۱۹۹۱ نیز خط سیریلیک در تاجیکستان ماند، کوشش بازگشت به خط فارسی به جایی نرسید و امروز هیچ نشریهای در آن کشور به خط فارسی چاپ نمیشود؛ گسستی که نزدیک یک قرن از عمرش میگذرد.




