صدرالدین عینی (۱۸۷۸–۱۹۵۴) نویسنده و دانشمند بخارایی بود که در تاجیکستان «بنیانگذار ادبیات نوین» و شاعر ملی خوانده میشود، نخستین رئیس فرهنگستان علوم آن کشور شد و آرامگاهش در دوشنبه برپاست؛ اما در بخشی از تاریخنگاری، او همان کسی است که نام زبان فارسی را به «تاجیکی» بدل کرد و از بریدن خط فارسی در آسیای میانه دفاع نمود. این داوری دوگانه تا امروز زنده است: محمدجان شکوری، پژوهشگر تاجیک، روایت کرده است که پس از انتشار نقدهایی بر عینی، جوانانی در تاجیکستان فریاد «عینی خائن است» برداشتند و جوانانی دیگر از «عینی، قهرمان ما» دفاع کردند.
عینی در ۱۸۷۸ در روستای ساکتره، در حوالی غجدوان بخارا، در خانوادۀ روستایی زاده شد؛ دوازدهساله یتیم شد، به بخارا رفت و در مدرسههای آن شهر، از جمله میرعرب، درس خواند. از ۱۸۹۶ با تخلص «عینی» شعر میگفت، به نهضت جدیدیه پیوست و برای مکتبهای روش نو کتاب درسی نوشت. در ۱۹۱۷، به اتهام تبلیغ بلشویسم در بخارا دستگیر شد و امیر عالمخان فرمان داد هفتاد و پنج تازیانه بر پشتش بزنند؛ زخمی که تا پایان عمر نشانی از آن بر تن داشت. دوستش ابوالقاسم لاهوتی او را از بخارا بیرون آورد و در بیمارستانی روسی بستری کرد؛ دو سال بعد، عینی همراه ارتش سرخ به بخارا بازگشت.
از آن پس، عینی سازندۀ نهادهای فرهنگی تاجیکستان نو شد. در روزنامۀ پارسیزبان «شعلهٔ انقلاب» قلم زد. در ۱۹۲۶ «نمونهٔ ادبیات تاجیک» او در مسکو، به خط فارسی و زیر نظر لاهوتی، چاپ شد: جنگی از نزدیک سیصد شاعر، از رودکی تا معاصران، که همه در آن «تاجیک» خوانده شده بودند. «آدینه» (۱۹۲۷) و «داخونده» — که نخستین رمان تاجیکی دانسته میشود — و سپس «غلامان» و «مرگ سودخور» نثر داستانی تاجیک را بنیان گذاشتند و «یادداشتها»ی چهارجلدی او (۱۹۴۹–۱۹۵۴) دانشنامۀ زندگی بخارا و فرارود شد. او دربارۀ رودکی، فردوسی، سعدی، ابنسینا، بیدل و نوایی پژوهش کرد، بوستان سعدی و دیوان واصفی را تصحیح نمود و جای مزار رودکی در پنجرود را با پژوهشهایش مشخص کرد. سه بار نشان لنین گرفت، بیست سال عضو شورای عالی تاجیکستان بود و در ۱۹۵۱ نخستین رئیس فرهنگستان علوم تاجیکستان شد. در ۱۹۵۴ در دوشنبه درگذشت.
اما نام عینی با سیاست زبانی شوروی نیز گره خورده است. شروین وکیلی در کتاب «لاهوتی» او و لاهوتی را دو کارگزار فرهنگی سیاستی میداند که شوروی برای ساختن هویتی جدا از ایران در آسیای میانه پیش میبرد و وظیفۀ توجیه فرهنگی آن بر عهدۀ این دو بود. به نوشتۀ وکیلی، عینی در ۱۹۲۴ در روزنامۀ «آواز تاجیک» از «قوم تاجیک» سخن گفت و مردم سمرقند را از این قومیت بیرون دانست؛ او میکوشید نشان دهد که فارسی وامواژههای عربی فراوان دارد و «زبان تاجیکی» دستنخوردهتر است — ادعایی که وکیلی از دید زبانشناسی نادرست میداند. خود عینی در نامهای به پسرش کمال (۱۳ مارس ۱۹۴۹) نوشته است که برای تغییر نام زبان فارسی به تاجیکی یکتنه کوشیده و حتا با شرقشناسان روسی مخالف این کار، مانند برتلس، درافتاده است.
مشهورترین صحنۀ این مناقشه در ۱۹۲۸ رخ داد. سنجر، سیاستمدار ازبک، در روزنامۀ «رهبر دانش» هشدار داد که تغییر خط، مردم آسیای میانه را از ایران و افغانستان بیگانه میکند و دانش بومی را از میان میبرد. عینی در همان روزنامه پاسخ داد، تغییر خط را ضرورت خواند، گفت خط مردم ایران و افغانستان هم باید عوض شود و نوشت: «اول خویش، دوم درویش». میرزا عبدالقادر منظم، از بنیانگذاران آموزش نوین در آسیای میانه، در پاسخ او نوشت که همۀ فارسیزبانان برادر و خویشاوندند و میانشان خویش و درویش نیست. خط نخست به لاتین (۱۹۲۹) و سپس به سیریلیک (۱۹۴۰) بدل شد و آن گسست که سنجر هشدارش را داده بود، رخ داد.
عینی از تصفیههای استالینی جان به در برد و یک سال پس از استالین درگذشت؛ وکیلی این ماندگاری را حاصل سرسپردگی مطلق او و لاهوتی میداند، در حالی که تقریباً همۀ کارگزاران بومی دیگر در موجهای تصفیه از میان رفتند. در سوی دیگر ترازو، خدمات او به ادبیات انکارناپذیر است: نثری ساخت، رمان را به این سرزمین آورد، میراث رودکی را شناسانْد و «یادداشتها»یش گرانبهاترین سند زندگی اجتماعی بخارای آن روزگار است؛ محمدرضا شفیعی کدکنی او را «بلعمی زمان» خوانده است، تعبیری که وکیلی اغراقآمیز میداند.
پدر ادبیات یک ملت، یا معمار جدایی آن ملت از نام و خط نیاکانش؟ هر دو داوری سند دارند و مناقشه، چنانکه شکوری روایت کرده، در خود تاجیکستان هنوز پایان نیافته است.
منابع: شروین وکیلی، «لاهوتی» (سخن سوم)، سوشیانس؛ صدرالدین عینی، دانشنامۀ ویکیپدیا؛ ایرج بشیری، «زندگی و گاهشمار صدرالدین عینی»؛ پارسیانجمن، «صدرالدین عینی، زبان فارسی و تاجیکستان»؛ مجلۀ سمرقند، یادنامۀ صدرالدین عینی، پاییز و زمستان ۱۴۰۴.




