علامت: فن‌آوری

در روزهای اخیر، بازار سهام فن‌آوری به شدت تحت تاثیر یک استارت‌آپ «ناشناخته» چینی به نام دیپ‌سیک قرار گرفت. این شرکت که کمتر کسی در مورد آن شنیده بود، توانست با معرفی یک مدل هوش مصنوعی جدید، نگرانی‌هایی جدی در میان غول‌های فن‌آوری ایالات متحده ایجاد کند. دیپ‌سیک نه‌تنها توانسته مدل‌های پیشرفته‌ای در زمینه هوش مصنوعی بسازد، بلکه این کار را با هزینه‌ای به مراتب کمتر از آنچه که پیش‌بینی می‌شد، انجام داده‌است.

دیپ‌سیک: استارت‌آپی با جاه‌طلبی‌های جهانی

دیپ‌سیک که تحت مالکیت شرکت چینی های-فلایر قرار دارد، هدف اصلی خود را ساخت تکنولوژی‌های هوش مصنوعی در سطحی مشابه با مدل‌هایی همچون چت جی‌پی‌تی از اوپن‌ای‌آی یا جمینی از گوگل قرار داده است. این استارت‌آپ به سرعت توانسته با جذب استعدادهای جوان از دانشگاه‌های معتبر چین، پیشرفت‌های چشمگیری در این زمینه داشته باشد. درحالی‌که بسیاری از شرکت‌های بزرگ دنیا برای دسترسی به چیپ‌های پیشرفته ان‌ویدیا هزینه‌های کلان می‌پردازند، دیپ‌سیک توانسته با استفاده از منابع کمتر به موفقیت‌های بزرگی دست یابد.

چه چیزی باعث نگرانی غول‌های فناوری شد؟

بربنیاد اطلاعات نشرشده از سوی نیویارک تایمز، در تاریخ ۱۰ ژانویه، دیپ‌سیک از مدل جدید خود به نام دیپ‌سیک-V3 رونمایی کرد. این مدل قادر است همانند بهترین چت‌بات‌ها، سوالات را پاسخ دهد، مسائل منطقی را حل کند و حتا برنامه‌نویسی کند. اما نکته شگفت‌انگیز این است که دیپ‌سیک در ساخت این مدل تنها به ۲ هزار چیپ ان‌ویدیا نیاز داشت، در حالی که سایر شرکت‌های بزرگ برای تولید مشابه این فن‌آوری، به هزاران چیپ و سرمایه‌های کلان نیاز دارند.

چرا این خبر مهم است؟

تا پیش از این، باور بر این بود که برای ساخت سیستم‌های هوش مصنوعی پیشرفته، به سرمایه‌گذاری‌های هنگفت و استفاده از هزاران چیپ نیاز است. اما دیپ‌سیک با استفاده از روش‌های هوشمندانه و بهینه‌سازی‌های خاص خود، توانسته است به این دستاورد برسد. این فناوری جدید به گونه‌ای طراحی شده که بتواند داده‌ها را به طور کارآمدتری پردازش کند، بدون اینکه نیاز به منابع محاسباتی فراوان باشد.

این موفقیت موجب شده است تا بسیاری از کارشناسان به این فکر کنند که آیا غول‌های فن‌آوری ایالات متحده هنوز در زمینه هوش مصنوعی پیشرو هستند یا خیر. آیا فن‌آوری‌هایی که دیپ‌سیک ارائه داده‌اند، می‌توانند به چالشی جدی برای امریکا تبدیل شوند؟

ایلان ماسک، ثروتمندترین مرد جهان و از چهره‌های نزدیک به دانلد ترمپ، رئیس‌جمهوری منتخب امریکا ممنوعیت تیک‌تاک در امریکا را «خلاف آزادی بیان» می‌خواند.

ماسک افزوده‌است که او برای مدتی طولانی با ممنوعیت این شبکه‌ی اجتماعی چینی در امریکا مخالف بوده‌است.

به‌گفته‌ی ماسک با این‌حال وضعیت کنونی که در آن تیک‌تاک در امریکا اجازه‌ی فعالیت داشته اما ایکس (شبکه‌ی اجتماعی ماسک) در چین اجازه‌ی فعالیت ندارد «نامتوازن» است.

او هم‌چنین افزوده‌است که باید «تغییری» در این وضعیت رو بدهد.

به‌گفته‌ی ماسک ممنوعیت تیک‌تاک در امریکا اگرچه به نفع شبکه‌ی اجتماعی ایکس است، ولی به‌باور او این ممنوعیت با «روح امریکا» در تضاد است.

تیک‌تاک پس از ماه‌ها رای‌زنی در کنگره‌ی امریکا سرانجام امروز از فعالیت در این کشور به دلیل «تهدیدهای امنیت ملی» که این شبکه متوجه شهروندان امریکایی می‌کرد، ممنوع شد.

یک محصول ساده و ابتدایی را در نظر آورید: شیر. کم‌تر نوشیدنی‌ای در میان آدمیان به‌قدر شیر «ستایش» شده و حتا نماد «سلامتی» و زندگی‌ای «سالم» بوده‌است. اکنون به دو پژوهش‌ علمی در مورد شیر نگاهی می‌اندازیم؛ اولی پژوهشی تازه از دانشگاه آکسفورد که می‌گوید نوشیدن شیر باعث کاهش خطر ابتلا به سرطان می‌شود. دومی اما پژوهش جمعی از پژوهش‌گران امریکایی که مجله‌ی «هلت‌لاین» نشر کرده و می‌گوید که شیر خطر ابتلا به سرطان را «افزایش» می‌دهد. حالا کدام‌یک درست است؟

شیر یگانه موردی نیست که پژوهش‌های علمی نتایجی متضاد در مورد تاثیر آن بر سلامتی و زندگی انسان‌ها ارائه کرده‌اند. تقریباً در مورد همه‌چیز پژوهش‌های علمی «متفاوت» با نتایجی گاه متعارض وجود دارد. به کدام پژوهش‌های علمی می‌توان اعتماد کرد؟‌ دلیل تضادهای این «پژوهش‌های علمی» چیست؟ این پژوهش‌ها و نتایج آن‌ها روی «اعتبار» علم چه تاثیری خواهند گذاشت؟

علم و بازار

دنیای ما دنیای «توجه» و «جذابیت» است. در این دنیا هرچه – صرف‌نظر از ماهیت، محتوا و موضوع آن – چه دانش باشد چه سیاست و چه حتا مسائلی مهم و حیاتی، اگر به‌قدر کافی «جذاب» نباشد، نبرد توجه را به چیزهای «جذاب‌تر»ی خواهد باخت.

نظم سیاسی – اقتصادی حاکم بر جهان تمایلی به تبدیل همه‌ی آنچه هستی انسانی را تشکیل می‌دهد به «کالاها» دارد؛ به آنچه خریده و فروخته می‌شود و اگر یک پژوهش علمی و دانشگاهی نیز «کالای خوبی» برای فروختن و جلب نظر خریدار نباشد؛ فارغ از میزان اهمیت محتوای آن به‌ موفقیت چندانی دست نخواهد یافت.

به‌عبارتی دگر؛ پژوهش علمی برای «موفق» بودن باید «جالب» باشد و یک چیز «تکان‌دهنده» یا «جذاب» در مورد «شیر» و ارتباطش با «سرطان» بگوید تا رسانه‌های بزرگ آن را پوشش بدهند و مردم در موردش حرف بزنند.

پژوهش‌گر عصر ما برخلاف گذشتگانی که کار علمی را در همان محدوده‌ی کار علمی خلاصه می‌کردند، «تحت فشار» قرار می‌گیرد تا «نتایجی» جالب به‌دست بیاورد. نتایجی که یک «دست‌آورد» علمی به‌حساب بیاید، حالانکه دست‌آوردهای بزرگ علمی هرگز از پژوهش‌های کوچک و محدود و معدود به‌دست آمدنی نیست و صدها سال سنت علمی در دقیقه‌ای درخشان – هم‌چون چاپ نظریه‌ی نسبیت آنشتین – به تغییر پارادیم غالب علمی خواهد انجامید.


روش علمی و نقض ذاتی آن

علم بنابر ذات خود «ناکامل» است؛ آنچه اتفاق می‌افتد «فراگیرتر» شدن نظریه‌های علمی و توان آن‌ها در توضیح پدیده‌های بیشتر «نسبت به نظریه‌های قبلی» است؛ ولی هیچ نظریه‌ی علمی‌ای «کامل» و «بی‌نقض» و «نهایی» نخواهد بود. این محدودیت علم نه‌تنها ضعف آن نیست؛ بلکه نقطه‌ی قوت آن در برابر همه‌ی جزمیت‌هایی‌ست که سعی می‌کنند خود را هماورد علم در میدان شناخت بشر از هستی معرفی کنند؛ علم به‌عبارتی دگر «کامل‌ترینِ ناقص‌ها» و یگانه وسیله‌ی قابل اتکای بشر برای شناخت هستی‌ست.

با این‌حال روش علمی به‌دلیل محدودیت‌های ذاتی خود، راه را برای «مهندسی» یک پژوهش علمی باز می‌گذارد؛ به این معنا که پژوهش‌گر می‌تواند پژوهش‌اش را چنان «مهندسی» کند که نتایج دلخواه و «جذاب» خود را به‌دست آورد.

به‌گونه‌ی مثال پژوهش‌گر می‌تواند با کاهش یا افزایش تعداد اشتراک‌کنندگان در پژوهش، انتخاب منطقه، زبان، فرهنگ یا مذهب اشتراک‌کنندگان در پژوهش و یا حتا استفاده متغیرهایی که خصوصیات مورد نظر پژوهش‌گر را دارند به نتایجی که خودش می‌خواهد دست یابد و همین نتایج را به‌عنوان نتایج یک «پژوهش علمی» به نشر برساند.

مثلاً نتایج یک پژوهشی در مورد گرما که افراد اشتراک‌کننده در آن از باشندگان مناطق سردسیر باشند بی‌شک تا نتایج پژوهشی که اشترا‌ک‌کنندگان آن ساکنان مناطق صحرایی و گرم باشند متفاوت خواهد بود؛ ولی پژوهش‌گر می‌تواند به‌سادگی نژاد سوژه‌هایش را در نتیجه‌ی پژوهش کتمان کند و احیاناً یک پژوهش «جالب» را به‌نشر برساند.


به کدام پژوهش‌های عملی می‌توان اعتماد کرد؟

مسئله این است که پژوهش‌های علمی هرگز در «خلا» اتفاق نمی‌افتند؛ از اعتبار مرکزی که یک پژوهش را منتشر می‌کند تا فراگیری و گستردگی شرایطی که این پژوهش در آن انجام شده همگان را می‌توان شاخصه‌های حیاتی یک پژوهش دانست.

مثلاً اعتبار پژوهشی که روی ده نفر انجام شده‌‌است با پژوهشی که چند صد سوژه داشته یکی نیست؛ همین‌طور پژوهشی که روی «موش‌ها» بخاطر فزیولوژی مشابه‌شان با انسان‌ها صورت گرفته مسلماً با پژوهشی صد درصد انسانی همسان نیست.

به این اعتبار برای دریافت این‌که کدام پژوهش «اعتبار» بیشتری دارد؛‌ باید نگاهی به شرایط، پیش‌زمینه‌ها و حتا نهادهای دخیل در فرایند انجام پژوهش انداخت. در مواردی حتا ممکن است یک پژوهش علمی از سوی یک دولت یا نهاد ایدئولوژیک خاصی بخاطر تبلیغ یک باور سیاسی زیر نام «علم» صورت بگیرد و با تولید نتایج «دلخواه»‌ در خدمت یک آرمان ایدئولوژیک عمل کند.

پس صرفِ این‌که یک «پژوهش» نتایجی را ارائه کند؛ برای باورمندی به آن نتایج کافی نیست؛ چه بسا دانش هرگز «قطعیت محض» را نمی‌پذیرد، حتا در مورد نظریه‌هایی که صدها سال است اعتبارشان پابرجاست.

مضاف بر نگاهی به پس‌زمینه و پیش‌فرض‌های پژوهش انداختن؛ نکته‌ی دگری که می‌تواند در تایید صحت نتایج یک پژوهش مفید باشد تکرار آن نتایج در پژوهش‌های دگری با مقصد مشابه است؛ یعنی این‌که بیشتر از یک نهاد یا یک دانشمند و بیشتر از یک پژوهش به مقاصدی مشترک برسند، در واقع نشان‌گر مشابهت الگوها و اعتبار بیشتر پژوهش است.

به‌گونه‌ی مثال ده‌ها پژوهش از سوی دانشمندان حیطه‌های متفاوت از بیالوژی شروع تا شیمی‌دان‌ها و پزشکان ارتباط میان مصرف تنباکو و افزایش خطر ابتلا به سرطان کشف کرده‌اند و در مواردی حتا با نتایجی قابل اتکا نشان داده‌اند که مصرف این ماده می‌تواند باعث بروز سرطان در فرد شود و همین چندمنبعی و تایید یک نتیجه توسط آزمایش مکرر باعث می‌شود که ضرر تنباکو و ارتباطش با سرطان – برخلاف ارتباط شیر با سرطان – «ثابت‌شده‌تر» باشد.

اعتبار علم و پژوهش‌های «بازاری»

با این‌حال آیا این هیاهوی بازاری پژوهش‌هایی که می‌خواهند «لایک‌های» بیشتری بگیرند و به مخاطبان بیشتری برسند، اعتبار علم را ضربه نخواهد زد؟ به باور نگارنده نه؛ زیرا اگر مسئله آسیب‌پذیری علم باشد، چنانچه پوزیتویست‌ها بارها به‌درستی تاکید کرده‌اند، آسیب‌پذیری و جایز الخطا بودن علم، هرگز به‌معنای این نیست که خرافات «درست‌تر» است.

به‌عبارتی دگر، علم با همه‌ی محدودیت‌هایی که داشته و دارد، به‌لحاظ قابل اعتماد و اتکا بودن در قیاس با دگر «سرچشمه‌های» دانش بشری قابل مقایسه نیست! علم هماره بی‌جاگزین خواهد بود و این‌که ما در مورد یک پدیده «قطعیت» نداشته باشیم، به‌معنای درستی «افسانه‌های پریان»‌ نیست.

ضعف علم، در واقع آینه‌ای از ضعف «خرد» انسانی و آسیب‌پذیری همیشگی آن است و گفتن این‌که علم این و آن محدودیت را دارد نه هنر را و نه مذهب و نه هیچ‌چیز دگر را «قوی‌تر» نمی‌کند.



چه می‌توان کرد؟

در گام نخست باید میزان مصرف این کالای «پژوهش» را به‌صورت قابل ملاحظه‌ای کاهش داد؛ هر روز در علم اتفاق «بزرگی» نمی‌افتد؛ در واقع ما خیلی خوشبخت خواهیم بود که هر دهه یک اتفاق یا پژوهش جدی علمی داشته باشیم؛ پس تعقیب کردن پژوهش‌هایی که وظیفه‌ی خود را «جذب شما» و نه «آشکار کردن حقیقت» می‌دانند، دوری بهتر.

از سویی دگر باید میزان کم را هم از مجله‌ها و منابع معتبر به‌دست آورد؛ یعنی مجله‌های علمی‌ای هم‌چون «نیچر» که افتخار چاپ مهم‌ترین پژوهش‌های علمی یکی دو سده‌ی گذشته را داشته‌است؛ آن‌گونه می‌توان مطمئن بود که آدمی با «علم زرد» سروکار ندارد.

هرگز نباید علم را در نسبی‌گرایی فروکاست؛ یافتن یک پژوهش نصفه نیمه که رفتار مورد پسند ما را «تایید» می‌کند نباید به‌معنای هم‌سویی علم با امیال ما مصادره شود؛ باید مثل خود علم در یافتن پژوهش قابل اتکا «سخت‌گیر» و «عینی‌گرا» بود.

در پی گسترش شایعه‌ی خرید شاخه‌ی امریکایی شبکه‌ی اجتماعی تیک‌تاک از سوی ایلان ماسک، مالک ایکس، تسلا و اسپیس‌ایکس این شرکت می‌گوید که این شایعات «افسانه‌ی محض» است.

پس از آن‌که بلومبرگ با نشر گزارشی مدعی شد که مقام‌های چین برای جلوگیری از مسدود شدن این برنامه در ایالات متحده، ممکن است بخش امریکایی تیک‌تاک را به ایلان ماسک بفروشد، این شبکه‌ی اجتماعی در واکنشی این شایعات را تکذیب کرد.

تیک‌تاک که از سوی غول فن‌آوری چینی، «بایت‌دانس» مدیریت می‌شود، جنجال‌های فراوانی را میان قانون‌گذاران امریکایی و تهدیدهای «احتمالی» این شبکه به «امنیت ملی» امریکا پدید آورده‌است.

دولت امریکا ضرب‌الاجلی را تا نزدهم ماه جاری میلادی برای این شرکت چینی تعیین کرده‌است تا بخش امریکایی تیک‌تاک را واگذار کند و یا با ممنوعیتی در سرتاسر ایالات متحده روبه‌رو شود.

گفتنی‌ست که قانون‌گذاران امریکایی میزان اطلاعات جمع‌آوری‌شده از سوی تیک‌تاک را برای امنیت ملی امریکا «خطرآفرین» خوانده‌اند.

تیک‌تاک یکی از شبکه‌های اجتماعی پُرکاربرد در ایالات متحده – و سرتاسر جهان – است که برخلاف دگر غول‌های فن‌آوری جهان از ایالات متحده مدیریت نمی‌شود.

دولت یونان استراتژی‌ای را به‌منظور «جلوگیری از اعتیاد جوانان» به اینترنت روی دست گرفته‌است که از ماه مارچ سال روان میلادی اعمال خواهد شد.

 این برنامه که قرار است از طریق یک اپلکیشن به‌نام «کیف کودکان» اجرا شود، نظارت خانواده بر میزان و چگونگی استفاده‌ی اینترنت از سوی نوجوانان را افزایش می‌دهد.

دیمیتری پاپاستریگو، وزیر اطلاعات دیجیتال دولت یونان می‌گوید که این اپلکیشن به قصد جلوگیری از روبه‌رو شدن افراد «زیر ۱۵ سال» با محتوای «افراطی» و «نامناسب» در اینترنت و استفاده‌ی بیش از حد آن‌ها از شبکه‌های اجتماعی یا دگر خدمات اینترنتی ساخته شده‌است.

این مقام یونانی این اقدام دولت این کشور را «تغییری بزرگ» خوانده و گفته‌است که اپلکیشن از «آلگوریتم‌های پیشرفته و پیچیده» استفاده خواهد کرد.

او افزوده‌است که دولت برنامه دارد که این اپلکیشن تا پایان سال ۲۰۲۵ در همه‌ی گوشی‌هایی که به یونان وارد می‌شوند و به بازار می‌رسند «از پیش نصب‌شده» باشد.

گفتنی‌ست که استفاده‌ی افراطی از اینترنت و خدمات اینترنتی در میان جوانان برخی از کشورها که دست‌رسی گسترده و آزادی به اینترنت وجود دارد نگرانی‌برانگیز بوده‌است.

شرکت فن‌آوری مِتا که غول‌های فن‌آوری هم‌چون فیسبوک، واتس‌آپ و اینستاگرام را شامل می‌شود؛ در دعوای حقوقی خود برعلیه شرکت فن‌آوری و جاسوسی اسرائیلی، «ان‌اس‌او» پیروز شد.

بربنیاد دستور دادگاه، این شرکت اسرائیلی از یک «نقص» در پیام‌رسان اجتماعی واتس‌آپ برای نصب کردن یک برنامه‌ی جاسوسیِ غیرقانونی استفاده کرده‌است.

ان‌اس‌او که یک شرکت معروف اسرائیلی در امور جاسوسی و فن‌آوری‌های مربوط به نظارت است، پیش از این نیز، از جانب شرکت اپل با یک دعوای حقوقی دگر رویارو شده بود.

ان‌اس‌او درحالی این دعوای حقوقی را به مِتا می‌بازد که براساس گزارشی از نیویورک تایمز؛ اکثریت کارکنان این شرکت ماموران اطلاعاتی پیشین دولت اسرائیل هستند.

تایمز هم‌چنین در گزارشی که در مورد این شرکت و معروف‌ترین محصول آن، یعنی برنامه‌ی جاسوسی «پگاسوس» به‌نشر رسانده آورده‌است که «پگاسوس» در اسرائیل به کالای صادراتی نظامی دانسته می‌شود که دولت این کشور تصمیم می‌گیرد که چگونه و به چه کسی ان را ارائه کند.

اگرچه ان‌اس‌او «ابزار بودن» خود در دستان دولت اسرائیل را تکذیب کرده‌است؛ ولی بربنیاد گزارش تایمز اسرائیل مکرراً از محصولات و اطلاعات این شرکت به‌عنوان یک ابزار در سیاست خارجی خود استفاده کرده‌است.

«پگاسوس» که برنامه‌ی معروف جاسوسی این شرکت اسرائیلی است، از سوی بسیاری «قوی‌ترین جنگ‌افزار در جنگ‌های سایبری» خوانده می‌شود؛ برنامه‌ای که قابلیت دست‌رسی به‌همه‌ی اطلاعات – از جمله اطلاعات حذف‌شده – از یک گوشی همراه یا دگر انواع وسایل هوشمند را دارد.

گفتنی‌ست که واتس‌آپ پُر کاربردترین برنامه‌ی پیام‌رسان در جهان است که بیش از دو میلیارد کاربر فعال ماهانه دارد.

به‌تازگی، ایلان ماسک از کاربران شبکه‌ی اجتماعی ایکس (که پیش‌تر توییتر نام داشت) خواسته‌است که تصاویر پزشکی مانند «رادیولوژی، ام‌آر‌آی، پت اسکن و سی‌تی‌اسکن» خود را با چت‌‌بات هوش مصنوعیِ «گروک» که توسط شرکت هوش مصنوعی ایکس‌ای‌آی توسعه یافته‌است، به اشتراک بگذارند. هدف ماسک این ‌است که با استفاده از این تصاویر، توانایی «گروک» را در تفسیر داده‌های پزشکی بهبود بخشد. او اعلام کرده که این فن‌آوری هنوز در مراحل اولیه است، اما انتظار دارد با اضافه‌شدن داده‌های بیشتر، دقت آن به‌طور قابل‌توجهی افزایش یابد.

این اقدام ماسک نگرانی‌هایی را در میان کارشناسان حوزه‌ی پزشکی و حریم خصوصی برانگیخته است. نگرانیِ اصلی این‌ است که اشتراک‌گذاری این اطلاعاتِ حساس پزشکی ممکن است خطراتی در رابطه با حفظ حریم خصوصی بیماران به وجود بیاورد. برخی از متخصصان باور دارند که شفافیت کافی درباره‌ی نحوه‌ای استفاده از این تصاویر و ذخیره‌‌ای آن‌ها وجود ندارد و ممکن است کاربران در معرض نقض حریم خصوصی قرار گیرند.

در حالی‌که برخی از پزشکان از این ابتکار برای پیشرفت فن‌آوری استقبال کرده‌اند. آزمایش‌های اولیه نشان داده است که «گروک» در تشخیص دقیق تصاویر پزشکی با چالش‌هایی مواجه بوده است. به عنوان نمونه، در یکی‌از آزمایش‌ها، «گروک» به‌اشتباه یک اسکن ام‌آر‌آی پِستان را به‌عنوان تصویر مغز شناسایی کرد. این مشکلات باعث شده که برخی از متخصصان درباره‌ی قابلیت‌های کنونی این سیستم در تشخیص پزشکی تردید کنند و خواستار دقت بیشتر در استفاده از داده‌های پزشکی شوند.