پس از آنکه ارتش ایالات متحده در کنار اسرائیل بیش از یکهزار هدف را در ایران مورد حمله قرار داد و شماری از مقامهای ارشد، از جمله آیتالله علی خامنهای، کشته شدند، پرسشهای حقوقی درباره مشروعیت این اقدام در سطح داخلی و بینالمللی مطرح شده است.
موضع دونالد ترامپ
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اهداف و توجیههای متفاوتی برای این حملات ارائه کرده است. او گفته بود ایران قصد حمله قریبالوقوع داشته و عملیات برای از بین بردن «تهدید فوری» علیه آمریکا، پایگاههای نظامی و متحدانش انجام شده است. با این حال، جزئیات مشخصی ارائه نشده و برخی ادعاها با گزارشهای اطلاعاتی آمریکا همخوانی نداشته است. ترامپ همچنین مدعی شد ایران میتوانست ظرف یک ماه به سلاح هستهای دست یابد، اما مدرکی ارائه نکرد.
اختیارات رئیسجمهور در استفاده از نیروی نظامی
بر اساس قانون اساسی آمریکا، رئیسجمهور فرمانده کل نیروهای مسلح است، اما اعلام رسمی جنگ در صلاحیت کنگره قرار دارد. رؤسای جمهور پیشین نیز بدون مجوز رسمی کنگره دست به حملات نظامی زدهاند، اما معمولاً این اقدامات محدودتر از یک جنگ تمامعیار بوده است.
ترامپ و وزیر دفاع او، پیت هگست، این عملیات را «جنگ» توصیف کردهاند. کارشناسان حقوقی میگویند اگر دامنه و مدت این درگیری گسترش یابد، ممکن است از حدود اختیارات سنتی رئیسجمهور فراتر رود.
قانون اختیارات جنگی
«قانون اختیارات جنگی» مصوب ۱۹۷۳ بهمنظور مهار قدرت رئیسجمهور تصویب شد. طبق این قانون، رئیسجمهور تنها در صورت اعلام جنگ توسط کنگره، دریافت مجوز مشخص یا پاسخ به حمله مستقیم علیه خاک آمریکا یا نیروهایش میتواند وارد درگیری مسلحانه شود. همچنین در صورت نبود مجوز، عملیات باید ظرف ۶۰ روز متوقف شود، مگر آنکه کنگره این مهلت را تمدید کند.
برخی نمایندگان کنگره از هر دو حزب گفتهاند قصد دارند طرحی برای رأیگیری درباره ادامه حضور نظامی ارائه کنند، هرچند احتمال لغو تصمیم رئیسجمهور بدون اکثریت دوسوم بسیار پایین ارزیابی میشود.
حقوق بینالملل چه میگوید؟
بر اساس منشور سازمان ملل متحد، کشورها باید از توسل به زور علیه یکدیگر خودداری کنند، مگر در دو حالت: مجوز شورای امنیت یا دفاع مشروع در برابر حمله مسلحانه. کارشناسان حقوقی میگویند در مورد حملات اخیر، نه مجوز شورای امنیت وجود داشته و نه حملهای مستقیم از سوی ایران علیه خاک آمریکا ثابت شده است.
مفهوم «دفاع پیشدستانه» در حقوق بینالملل مطرح است، اما نیازمند اثبات تهدید فوری و قریبالوقوع است؛ موضوعی که هنوز بهطور علنی مستند نشده است.
آیا ترور خامنهای قانونی بود؟
برخی گزارشها حاکی است اسرائیل حملهای را که به کشتهشدن آیتالله علی خامنهای انجامید، اجرا کرده و آمریکا حمایت اطلاعاتی و عملیاتی ارائه داده است.
طبق فرمان اجرایی سال ۱۹۸۱ آمریکا، ترور سیاسی برای مقامهای آمریکایی ممنوع است. با این حال، کارشناسان میگویند در صورت وجود وضعیت جنگی رسمی، هدف قراردادن یک رهبر که نقش فرماندهی نظامی دارد، میتواند در چارچوب قوانین جنگ ارزیابی شود. مشروعیت چنین اقدامی بستگی به این دارد که آیا وضعیت حقوقی «جنگ» برقرار بوده و آیا فرد هدف، نقش نظامی مستقیم داشته است یا خیر.
در مجموع، ارزیابی حقوقی حملات آمریکا به ایران همچنان محل اختلاف است و به تفسیر قوانین داخلی آمریکا و معیارهای حقوق بینالملل بستگی دارد.
