با شتاب گرفتن روند ذوب یخهای قطب شمال، این منطقه دیگر «حاشیهای منجمد» نیست، بلکه به یکی از میدانهای اصلی رقابت ژئواستراتژیک جهان بدل شده است؛ جایی در تقاطع انرژی، کشتیرانی و منابع حیاتی معدنی. گزارش تازهی رویترز نشان میدهد که در این میدان نوظهور، روسیه و چین از رقبای غربیشان، یعنی ایالات متحده و اتحادیه اروپا، پیشی گرفتهاند.
طبق این تحلیل، قطب شمال نزدیک به چهار برابر سریعتر از میانگین جهانی گرم میشود؛ پدیدهای که نهتنها مسیرهای تازهی دریایی را گشوده، بلکه دسترسی به منابع نفت، گاز و فلزات کمیاب را نیز آسانتر کرده است. در نتیجه، رقابت ژئواقتصادی قدرتهای بزرگ در این منطقه بهشدت افزایش یافته است.
سلطه روسیه بر منابع قطب شمال
بر پایهی موقعیت جغرافیایی و زیرساختهای گستردهاش، روسیه در حال حاضر بازیگر مسلط قطب شمال به شمار میرود. نزدیک به ۸۰ درصد تولید نفت و گاز قطب شمال در قلمرو روسیه انجام میشود و این منابع نزدیک به یکپنجم تولید نفت این کشور را تشکیل میدهند. همچنین، ذخایر گستردهای از گاز طبیعی، نیکل، کبالت و فلزات گروه پلاتین نیز در این منطقه قرار دارد.
کشتیرانی از مسیرهای تازه
پس از تهاجم به اوکراین و مواجهه با موجی از تحریمها، روسیه تمرکز خود را بر «مسیر دریایی شمال» افزایش داده؛ مسیری که زمان حملونقل میان اروپا و آسیا را تقریباً نصف میکند و برای مسکو، ابزاری تازه در معادلات تجارت جهانی به شمار میرود.
چین و استراتژی جادهی ابریشم قطبی
گرچه چین حضور فیزیکی گستردهای در قطب شمال ندارد، اما با سرمایهگذاریهای هدفمند در پروژههایی نظیر «یامال الانجی» در روسیه و تلاش برای نفوذ به منابع معدنی گرینلند و شمال اروپا، خود را بازیگری راهبردی در این منطقه میبیند. پکن، قطب شمال را بخشی از «جادهی ابریشم قطبی» میداند؛ مسیری که میتواند وابستگی چین به گذرگاههای تنگ و پرخطر سنتی را کاهش دهد.
خطر تمرکز منابع در دست قدرتهای اقتدارگرا
کارشناسان هشدار میدهند که تمرکز روزافزون کنترل منابع انرژی و مسیرهای حملونقل قطب شمال در دست روسیه و چین، میتواند آیندهی بازارهای جهانی انرژی و مواد خام را دگرگون کند و اثربخشی تحریمهای غرب را به چالش بکشد. بر پایهی این گزارش، قطب شمال دیگر منطقهای دورافتاده نیست، بلکه به یکی از گسلهای اصلی نظم اقتصادی جهان تبدیل شده است.